Билимни ярыгъы, авамлыкъны къарангылыгъы
Гёз алгъа тутулгъан гьаракат бир-бирде яшавгъа чыкъмай къала. Авамлыкъ ва ишни пайдасын англамайгъанлыкъ негетни кютмеге къоймай. Бары да янларын ахтармай туруп, инсан загьматгъа гиришмеге нечик бола? Масала, юрт хозяйствону юрютмек учун, топуракъны, чачагъан оьсюмлюкню, нечик шону чачагъанны ва гьайын этегенни билмеге герек.
Нечик алай да, ким болса да, этеген ишин билмей этсе, авамлыкъгъа ёл къойса, натижа гёрсе тамаша. Малгъа еслик этип болмайгъан гиши шону савгъат этип де болмай, демек бош къуюдан сув алмассан.
Шолай болгъан сонг, яхшылыкъ этмеге яда ибадатгъа негет тутгъан гьар кес, этежек ишинден болгъан чакъы кёп пайда ва шабагъат алмакъ учун, инг башлап шону гьакъында ахтарып билмеге герек. Шо саялы гьар адам, берекетли ва уьстюнлю болма сюе буса, билимин артдырмагъа тийишли.
Билим яхшылыкъгъа ва берекетге гелтире, авамлыкъ буса, алгъа бармагъа ва муратлагъа етмеге пуршав эте. Авамлыкъдан оьзге зарал болмагъан эди буса, оьрде айтылгъаны да шондан арек турмагъа таманлыкъ эте. Гьакъ кюйде, авамлыкъ – уьстюнде балагьлар оьсеген терек.
Нече жамият гьаракат тозулгъан, шо ишде ортакъчыкъ этегенлени билими болмагъан саялы! Ишин билмейген, сынаву ва гьазирлиги ёкъ инсанны жагь тюгюл ва бойнуна жаваплыкъ алмай, деп айыплама тюшмей.
Билим англавлукъгъа элте, инанмакъны беклешдире, юрекни имангъа ва яхшы ишлерде ортакъчылыкъ этивге гелтире. Билими ёкъ гьар зат буса, кётюрлюкню аччылыгъын, авамлыкъны артда къалывун ва битмейген сорав тувув, васвас ярата.
Бир-бирде инсан не этегенни билмей, соравларына жавап тапмай. Шолай гезиклерде гьакъыллы адам: «Мен билмеймен, Аллагь ﷻ биле», – деп айта. Булай демек инсанны оьктемликден, билимге асасланмагъан пикрудан къоруп сакълай.
«Мен билмеймен», – деп айтма сюймейген гиши авамлыгъын гёрсете ва айлана якъдагъылар оьзюне къынгыр къарайгъанны гьис эте. Неге десе, булай айтылгъан: «Билмейген затны айыплама къарайгъан инсан экиден бирисин белгилеме тарыкъ: яда бары да затны билеген караматны гёрсетсин, яда иннемей пысып турсун».
О-бу ишни (проектни) айланасында касбусун билегенлер пикру алышдырагъанда арагъа авамлар да къошулса, натижалы гьукму чыгъарма бажарылмай. Кёбюсю гьалда авамлыкъ бош сёз ярата, шолай адам башгъалардан бек билеген болуп гёрюнмеге къарай, янгыз меники тюз деп хыр тутуп эрише. Натижада шолайлар булан бир иш де алгъа бармай, етишген уьстюнлюк де къалмай.
Бу ерде уллу алимибиз, имам аш-Шафиини шу сёзлерин гелтирме тийишли болур: «Бир алимге де эришип утдурмагъанман, тек авамдан бирт де утмадым». Шолай айтмакъны маънасы – авам гьакъыкъатны, башгъа гишини пикрусун къабул этмей, ачыкъ затгъа да мюкюр болмай.
Эгер гьар инсан билегенин ва болагъанын юрютсе, шону пайдасы хыйлы артар эди, неге десе адамны къыйматлыгъы ону билиминде. Шолайлыкъны арты булан низам да, тарбия да тагъылып гелер эди.
Гьар адам билим алмагъа ва шогъар гьасирет болмагъа герек. Етишген бир шекли гьалына ва къолундагъы маънасыз дипломуна парахат болуп къалма тюшмей. Абдуллагь ибн аль-Мубарак дейген гиши булай деген: «Инсан алим деп санала билим излейген чакъы заман. Амма, бары да затны билдим, деп ойлашма башласа – авам бола».
