Сыйлы адамлар: Гьасан аль-Басри
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
Гьасан аль-Басри жыйын болагъан ерге бара, онда насигьат этмеге сюе, агьамиятлы ишлени, гьакъыкъатны гьакъында айтып, дюнья яхшылыкълагъа алданмай, Яратгъаныбызны разилигин къазанмакъны англатма гёз алгъа тута.
Белгиленген ерге етишгенде, ол хыйлы халкъны гёре, адамлар ажайып къаланы (дворец) айланып юрюй – бу бина инсанны тамаша этердей шонча да уста кюйде ясалгъан, накъыш оювлар булан шонча да арив безендирилген болгъан.
Аль-Гьасан гётерилип, жыйылгъанлагъа булай дей:
– Биз бу къалагъа къарадыкъ ва шо дюр лап онгсуз, яман биналардан. Пиръавун мундан да уллу ва бийик къала къургъанны билебиз, тек Къудратлы Аллагь ﷻ пиръавунну да ва ол тизгенни де тозгъан. Аль-Хажжаж кёкдегилер огъар ачувлангъанны, ердегилер буса, огъар бетгёрдю (лицемерие) этегенни билсин.
Айтагъан сёзлери саялы, аль-Хажжажны ачуву чыгъып, башына балагь къобар, деп огъар языгъы чыкъгъан пелен гиши ону токътатгъанча ол бу кюйде айтагъанын узата. Шо адам:
– Абу Сайит, токъта, таман… – дей алимге.
Аль-Гьасан буса огъар:
– Аллагь ﷻ билими барлардан сёз алгъан: олар адамлагъа англатма герек, яшырма герекмей, – деп жаваплана.
Артындагъы гюн бек ачуву булангъы аль-Хажжаж адамланы алдына чыгъып, жыйылгъанлагъа булай дей:
– Ёкъ болгъурлар! Басрада яшайгъанланы бир къулу оьрге гётериле ва бизин гьакъыбызда эсине тюшгенни айта ва сизден бирев де огъар жавап бермей ва токътатмай! Аллагь ﷻ булан ант этемен, кукайланы жыйыны, мен сизге ону къанын ичирермен!
Шондан сонг пача къылыч ва жаза учун къолланагъан гён яйыв гелтирте, арты булан шоссагьат гелген жаллатны (палач) да чакъыра. Бу гьазирликлер битгенде ол аль-Гьасанны артындан къаравулчуланы йиберип, оьзюню янына гелтирмекни буюра. Бираздан аль-Гьасан геле. Адамлар бугъар багъа, юреклери дымпыллай. Жаллатны, къылычны, баш гесмек учунгъу оьзге тарыкъны гёргенде, аль-Гьасан эринлерин тербете, сонг аль-Хажжажгъа багъып менлигин тас этмейген кюйде бурула. Алимни бу гьалын гьис этип, аль-Хажжаж ондан къоркъуп йибере ва:
– Муна мунда, гьей Абу Сайит. Муна муда, – дей.
Еринден тайып пача, алимге ёл бере ва бир токътамай:
– Муна мунда, – деп такрарлай.
Адамлар гьайран гьалында болуп турагъан ишге къарай. Артда да пача аль-Гьасанны оьз янында олтурта. Алим олтургъанда, аль-Хажжаж огъар динге тиеген соравлар берме башлай. Аль-Гьасан буса, билимин гёрсетип, дилбарлыгъы булан бюдюремей соравлагъа жавап къайтара. Соравлар битгенде аль-Хажжаж огъар:
– Гьей Абу Сайит, сен алимлени бийисен, – деп билдире.
Бу ишден сонг пача атир ийислер гелтиртип, аль-Гьасанны сакъалына шоланы сюртюп, ону булан савболлаша. Аль-Гьасан гетгенде, пачаны къуллукъчусу алимни артындан чыгъып:
– Гьей Абу Сайит! Аль-Хажжаж халкъны алдында сени жазаламакъ учун гелтиртген эди. Къылычны ва жаллатны гёргенде, сен бир затлар айтгъанны гьис этдим. Сен шо мюгьлетде не айтгъан эдинг? – деп сорай.
Аль-Гьасан огъар:
– Мен: «Гьей магъа рагьмулукъ бергенни Еси ва къыйынлы гьалда якълав излеп дуамны бакъдырагъан Яратгъаным! Ону оьчлюгюн мени учун салкъынлыкъгъа ва яхшылыкъгъа айландыр хари. Сен Ибрагьим пайхаммаргъа салкъынлыкъ ва яхшылыкъ бергендей», – деп тиледим
ы
Аль-Гьасанны пачалар ва оьзге ёлбашчылар булан булай ишлери кёп болгъаны белгили. Шолай гьар гезикде алим менлигин тас этмей, адамланы алдындагъы абурундан тюшмей чыгъа. Бу оьрлюкню огъар Есибиз Аллагь ﷻ савгъат этген, Оьзю шону якълагъан ва сакълагъан. Дюнья яхшылыкълагъа арт берген бусурманланы халипасы Умар ибн Абд аль-Азиз яшавдан гетгенде гьакимлик Язид ибн Абд-аль-Маликни къолуна тюше. Ол буса, Иракны ёлбашчысы (наместник) этип Умар ибн Хубайр аль-Фаззари дейген адамны белгилей. Бара-бара Хорасанны топурагъы да бугъар тапшурула. Язид ону алдындагъы айтылгъан пача йимик башчылыкъ этмеге бажармай. Ол Умаргъа бирини артындан бир буйрукъ йибере ва шо буйрукълар даим адилли деп айтагъан кюйде тюгюл. Бир гезик Умар ибн Хубайр оьз янына аль-Гьасан аль-Басрини ва Амир ибн Шурахбилни (огъар аш-Шааби деп айта болгъан) чакъырып, булагъа:
– Гьакъ кюйде, Аллагь ﷻ бусурманланы халипасы Язид ибн Абд-аль-Маликни Оьз къулларыны уьстюне башчы этип сала ва адамлар огъар таби болма герек. Сиз де гёреген кюйде, ол магъа Иракгъа ёлбашчылыкъ этмеге тапшура, сонг Персияны да къоша. Ол магъа йибереген буйрукъланы бирлери адиллик якъдан шеклик тувдура. Шо адилсиз буйрукъланы кютмеге башласам, дин якъдан сиз мени таза этме болармысыз? – деп сорав бере.
Аш-Шааби берген жавапгъа гёре, ерли ёлбашчы халипаны буйрукъларын кютсе къутула дей. Аль-Гьасан буса, бир зат да айтмай къоя.
Умар ибн Хубайра аль-Гьасангъа къарап:
– Гьей Абу Сайит, сен не айтар эдинг? – деп сорай.
Ол булай дей:
– Гьей Ибн Хубайра! Язидге байлавлу аралыкъда Аллагьдан ﷻ къоркъ. Язидни ачуву чыкъгъанлыкъдан Аллагь ﷻ сени сакълама болар, амма Аллагьны ﷻ ачуву чыкъгъанлыкъдан Язид сени сакълама болмасны бил. Гьей Ибн Хубайра, гючлю ва хатирсиз малайик гелип, Еси буюргъандан тайышмай, сени шу орунунгдан, шу эркин къалангдан чыгъарып алып, тыгъыс къабургъа чыгъаражакъ заман ювукъ геле тура. Ва онда этген ишерингден къайры затны тапмассан. Есинге къаршы чыкъгъан ишлеринг де табылар онда. Гьей Ибн Хубайра, гьакъ кюйде, Есинге таби болгъан гьалынгда къалсанг, Ол Язид ибн Абд-аль-Малик этме болар заралдан сени бу ва герти дюньяда сакълар. Амма сен Есинге тынглавсуз болсанг, Ол сени Язидге тапшуражакъ. Гьей Ибн Хубайра, яратылгъангъа тынглайман деп Яратгъанны гьызындан чыкъмакъ ёкъну да бил!
Шо сёзлерден сонг Умар ибн Хубайра шонча да бек йылап йибере, гьатта сакъалы сув бола. Аш-Шааби буса, аль-Гьасангъа гьюрмет этип, ону алдында баш ие.
Пана дюньягъа янашыву
Аль-Гасан аль-Басри дюньяны билимден толтура ва дин яя туруп, 80 йылгъа ювукъ яшагъан. Ол къойгъан варисликни лап къыйматлысы – терен маъналы сёзю. Аль-Басри айтып гетген калима бугюнге ерли юреклени ярыкъ эте, жанны гьалеклендире, гёзню сувландыра. Адашгъанлагъа ол Есибизге элтеген ёлну гёрсетген, эки гюнлюк бу дюньяны маънасын ачгъан, Яратгъаныбызны разилигин нечик къазанма болагъанны англатгъан.
Бир гезик бу дюньяны ва ону ичиндеги гьалны гьакъында сорагъанда, аль-Басри булай жавап берген:
– Сен магъа бу ва герти дюньяны гьакъында сорав бересен! Гьакъ кюйде, бу дюнья ва герти дюнья – гюнтувуш ва гюнбатар йимик: бирисине багъып барсанг, башгъасындан арек боласан. Ва сен магъа шо пелен ерни суратла дейсен. Суратлама чакъы не бар мунда, ону башы – къыйынлыкъ, ахыры буса – ёкъ болув, гьалал саялы – гьисап берив, гьарам саялы – такъсыр болажакъ буса? Бай адам мунда къутура, ярлы буса пашман бола.
Адам гьалыны гьакъында сорагъан башгъа гишиге аль-Гьасан булай жаваплангъан:
– Адаршай бизге, жанларыбызгъа биз салгъан гьал! Биз динибизни языкъ этгенбиз, дюнья яшавубузну буса семиртгенбиз. Оьр къылыгъыбызны аздыргъанбыз, уьйлерибизни ва опурагъыбызны буса, безендиргенбиз. Арабыздан бирибиз сол къолуна таянып, оьзюнюки тюгюл малдан ашай. Ону ашы терс ёл булан къазангъан ва къуллукъчулары бир токътавсуз чаба. Ол оьзюне аччыдан сонг татлини, къайнардан сонг салкъынны ва къакъдан сонг янгысын гелтирте. Гьампалыкъдан (обжортсво) сонг къурсагъы шишип, кекирме башлагъанда, ол: «Гьей къуллукъчу, ашкъазанны ишлетеген дарман бер чи», – дей. Гьайгев! Аллагь ﷻ булан ант этемен, динингден къайры бир затны да ишлетмеге болмассан. Гьажатлы хоншунг къайда? Къавумдашларынгны арасындагъы ач етим къайда? Сагъа къарайгъан амалсыз къайда? Яратгъаныбыз Аллагь ﷻ буюргъаны къайда? Гьай аман сен билгей эдинг, сен дюрсен – сагъа къоюлгъан пелен санавдагъы гюнлер ва шо гюнлер гюн сайын аз бола, гьар оьтген гюн оьзю булан сени бир затынгны чы алып гете…
Жумагюнню гечесинде, гьижраны 110-нчу йылыны ражаб айны биринчи он гюнюнде аль-Гьасан аль-Басри бу пана дюньяны къоюп, Есине гете. Эртенинде алим оьлген деген хабар халкъны гьалек эте. Сюегин жувуп, гебинлеп ва жума намаздан сонг жаназа да охуп, аль-Басрини гёме. Шо межитни ичинде аль-Басри муталим де, Аллагьны ﷻ динин яягъан муаллим де болуп тургъан.
(Давамы гелеген номерде)
