Сорав – жавап

– Бусурман тиштайпа учун башгъа тиштайпаны алдында аврат деп не ери санала?

– Бусурман тиштайпа имансыз къатынгишини къырыйында ишлейген заманда не гьалда бола буса, шо кююнде болма бола. Демек, ону къоллары тирсеклерине ерли ачылма, башы ва бойну явлукъсуз, тобукъларына ерли аякълары ачыкъ болмакъ яратыла. Къаркъараны оьзге санлары ябыкъ болма герек.

Бу гьукму фасикъ бусурманлагъа байлавлу да шолай. Саякъ, тарыкъсыз юрюйген бусурман къатынгишини къырыйында иманлы тиштайпагъа къаркъарасыны оьрде эсгерилген ерлеринден башгъасын ачмагъа гери урула.

Бусурман тиштайпалар буса, бир-бирини къырыйында тобукъларындан гиннигине ерли ерни ябып, оьзге яны ачылса да яратыла.

(«Нихая аль-Мугьтаж», «Хашия аль-Жамал»)

– Гьайванны еси гьайваны саялы жаваплымы, эгер шо гишини малын бузгъан буса ва шо гьайванны оьлтюрме яратыламы?

– Эгер еси гьайваны булан гече де, гюн де бола буса (таймай къырыйында буса), гишини малына гьайваны зарал этсе, еси шогъар жаваплы.

Эгер адам яшайгъан ерден арекге чыкъгъан уьй гьайван булан еси ёкъ ва ол шону отлама йибергенде, гьайван гишини малына зарал этсе (оьсюмлюклени таптагъан, ашагъан ва шолай башгъаны этген буса), еси шо гьайван этген заралгъа жаваплы тюгюл. Шо зарал гюндюз вакъти этилген заманда.

Амма зарал гече этилген буса (еси малын байламагъан, аранны эшигин бегетмеген ва оьзге хантавлукъ этген буса), ол болгъан заралгъа жавап бере, неге десе адамлар чачылгъан авлагъын гюндюзлер къаравуллай, гьайванланы буса, гечелер сакълай. Амма о-бу ишлерден сакъланмакъ учун еси герекли шартланы болдургъан сонг, гьайваны гече этген заралгъа да ол жавап бермей.

Эгер пелен ерде иш бютюнлей башгъа буса (демек гюндюзлер гьайванны сакълап, гечелер авлакъ къаравуллай буса), бу ишге гёре гьукму да терсине болар (демек еси гюндюз болгъангъа жаваплы тюгюл, тек гече болгъангъа жавап бере).

Еси гьайванын адам яшайгъан ерге чыгъаргъан буса, гьайван заралны гече болсун, гюндюз болсун – еси жаваплы тюгюл. Жаваплы тюгюл дегенде мунда зарал гёрген гиши малына хантав янашгъан заманда деп англама герек. Масала, зарал гёрген гиши малын аман сакъламакъ учун хантавлукъ этип, малны гьайван юрюйген ёлда къойгъан яда гьайванны къуваламакъ учун къасткъылмагъан.

Зарал гелтиреген башгъа жанны гьакъында айтыла буса, мисал учун адамланы уьйлериндеги яда абзарларындагъы малны похлайгъан мишик болсун, шону еси мишик этген гьар зараллы ишге жавап бере, эгер ол алда да зарал этивю булан (бир керен сама буса да) белгили шо мишигин къыргъа чыкъма къойгъан яда ону сакъламакъда хантавлукъ этген буса. Амма мишиги мундан алда шолай зарал ишлер этмеген буса, шону еси болгъан зарал саялы жавап тутмай.

Гьайванны заралындан башгъа бир кюй булан сакъаланма имканлыкъ бар буса, – масала, акъырып, уруп, къоркъутуп ва шолай башгъа кюйде, – шо гьайванны оьлтюрме ярамай. Амма башгъа ёл къалмагъан буса, гьайванны оьлтюрме де яратыла, тек янгыз шо зарал этегенни вакътисинде ва бу гьайван алда да зарал этгени булан белгили буса.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Этге сув тийген буса, бары да къан жувулуп тайгъанча шону сув булан жувма гереги гертими? Мен шолай этме къарагъан эдим, тек къан толу кюйде жувулмады. Шолай гезиклерде не этме тарыкъ?

– Союлгъан гьайванны этиндеги ва сюеклериндеги къан ашамакъ учун гечиле, эгер къан башгъа сувлу зат булан къошулмагъан буса. Къан сувлу зат булан булгъангъан буса, шону жувмагъа тарыкъ. Башгъачалай айтса, этни уьстюндеги къангъа сувлу зат къошулса, гёрюнеген шо къанны жувмагъа тарыкъ ва шолай этсе таман.

Бары да къан чыгъып тайгъанча, этни жувма герек деген пикру – дурус пикру тюгюл.

Союлгъан гьайванны этиндеги ва сюеклериндеги къан нажжас санала. Амма ашгъа къолламакъда шо гечиле, гьатта къан бише туруп, сувгъа тийсе ва сув булан къошулса да.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Оьзюне ва оьзюне ишлейгенлеге гьажатлыкъдан артлыгъын харжлама яратыламы?

– Инсангъа оьз малын оьзюне ва оьзюне ишлейгенлеге гьажатлыкъдан артлыгъын харжлама яратыла. Шо сюйсе аш болсун, сюйсе опуракъ болсун ва шолай башгъалары болсун. Булай этмеге ярай, гьатта шону гьалы шолайлыкъгъа имканлыкъ бермей буса да, неге десе мал – кеп чекмек ва пайда гелтирмек учун яралгъан.

Амма оьзюне ва оьзюне ишлейгенлеге гьажатлыкъдан артыгъын харжламакъ этмесе яхшы ишлерден санала (нежелательно).

(«Мугни аль-Мугьтаж», «Хашия аш-Ширвани»)

– Намазын янгыртма герекми, эгер инсан опурагъыны уьстюнде нажжас гёрсе ва шо нажжас ону къачан батдыргъанын билмей буса?

– Эгер опуракъны уьстюнде нажжас бары билинсе ва шо къачан батгъаны белгисиз буса, намазланы, озокъда, янгыртма герек, тек янгыз шо намазлар – батгъан гьалында къылынгъанлары мекенли белгилери.

Амма нажжас опуракъны намаз къылынгъан сонг батдыргъан деп эсге геле буса, шо намазны янгыдан къылмакъ борч тюгюл, тек янгыдан къылса, яхшы санала (желательно).

Эгер нажжас опуракъны башгъа-башгъа заманда батдырма бола буса, масала арангъа эртен яда ахшам гиргенде, нажжас артдагъы вакътиде тийген деп санама тюше. Шолай гезикде нажжас ахшам тийгени мекенли болур, тек эртен тиймек де бар ва шолай гезиклерде ахшам намаздан сонг къылынгъан намазланы янгыдан къылма тарыкъ, эртенден ахшам болгъанча къылынгъан намазланы буса, янгыртса яхшы, деп санала (желательно).

(«Нихая аль-Мугьтаж», «Хашия аль-Жамал»)

– Эргишиге гюмюшден этилген шынжыр яда оьзге тагъымчакъ юрютмеге яраймы?

– Эргишилеге алтындан ва гюмюшден этилген савут-сабаны къолламагъа ярамай. Олай да, огъар шынжырлар, алтындан ва гюмюшден этилген сагьатлар, къолуна тагъагъан безенчиклер ва къатынгишилеге хас бары да тагъымчакъланы юрютмеге гери урула. Эргишилер шоланы оьзюне деп сатып алмагъа ярамай болгъан сонг, такъмагъа да айрокъда ярамай. Шоланы юрютегенлик – къатынгишиге ошайгъанлыкъ бола, шо буса эргишиге къыйышагъан иш тюгюл.

Эргишиге алтындан къайры оьзге металдан этилген юзюк такъмагъа яратыла. Масала, гюмюшден, платинадан, багъырдан (медь) ва шолай оьзгелерден этилген юзюкде гери урув ёкъ. Гюмюшден этилген тагъымчакъланы юрютмеге яраймы-ярамаймы деген масъалагъа гёре, кёбюсю алимлер гьисап этеген кюйде (жумгьур), минчакълар, билезиклер, тажлар эргишиге – гьарам.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»).