Бусурман гиши билмеге тарыкъ аслу илму
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде).
Алтынчы бёлюк
Къазаъ ва къадаргъа иман салмакъ
Къазаъ ва къадаргъа нечик иътикъад болма тарыкъ?
Биз токъташабыз гертиден де къулланы бары да ишлери-ойлары сюйсе ихтиярлы болсун (масала, эретурмакъ ва олтурмакъ, ашамакъ ва ичмек йимик) яда буса гюч булан этдирив (масала, бир иш болмакъ булан) олар бары ды азалда Аллагьутааланы къадары булан болагъан ишлер ва шо ишлер болгъанча Аллагь ﷻ оланы биле.
Аллагь ﷻ Къуръанда булай эсгере: «Гьакъ кюйде, биз гьар-бир затны къадар булан яратдыкъ» («Аль-Къамар» деген сура, 49-нчу аят).
Къадарны мурады – алдан берли белгилев ва къазаъ буса – о къадарны яратуву, Аллагьны ﷻ бу сёзю йимик: «Етти кёкню яратды» («Фуссилят» деген сура, 12-нчи аят). Бу аятда «къазаъландырды» деген сез къоллана, маънасы буса – «яратгъан» демек.
Олар экиси де бир-бирине байлавлу.
Имам Ан-Навави (рагьимагьуллагь) айта: «Къадарны маънасы: Аллагьутаала ишлени къадарландыргъан къидамда (извечность) ва Ону янында белгили не вакъти де ва не сифат да о ишлер болагъжагъына, олар бола Аллагьутаала къадар этген чакъы кюйге гёре».
Аллагьутаала къулланы бары да ишлерин яратавчусу буса, шо къулгъа гючден иш этдирген болуп токътамаймы ва гючден этдирген гишиге савап яда азап тийишли тюгюлмю дагъы?
Ёкъ, къул гючден этеген болмай, неге тюгюл огъар толу болмайгъан кюйде ихтиярлыкъны бере яда яхшы янгъа къоллама, яда буса яман янгъа къоллама. Огъар оланы сайлама гьакъыл да бере, шо заман инсан бу ихтиярлыкъны яхшы якъгъа къолласа, шо заман яхшы иши ачыкъ бола, ону толу болмай ихтияры булан байлавлу болуп, ва ону къолу булан этилген саялы шогъар тийишли савапын да ала. Эгер де о ихтиярлыкъны яман якъгъа къолласа, яман иши ачыкъ болар, ону толу болмай ихтияры булан байлавлу болуп ва ону къолу булан этилген саялы тийишли акъубасын да алар.
Къул, гертиден де, оьзюню ишлерин гючден этмейгенине англашылагъан мисаллар булан эсгер магъа.
Гьар инсан, оьзю этеген ишлерин гючден этмейгенин англап бола, ону бола айырып кагъыз язагъанда тербенеген къол ва къартылламакъ булан тербенеген къолну да шогъар мисалдыр. Кагъыз язагъанда тербенеген къолну оьзюне байлавлу эте ва булай айта: «Мен, оьзюм сююп ихтиярым булан яздым». Амма ону къолу тербенеген къартылламакъ булан огъар байлавлу этилмей ва булай айтылмай: «Мен, къолумну тербетдим». Ёкъ, ол булай айтажакъ: «Гертиден де, бу иш мени ихтиярымсыз болду».
Бу мисалдан не англайбыз?
Мундан англашылагъан кюйде, гьар инсан бираз гьисап этсе, ону ишлери эки къысматгъа бёлюне:
- Ону сююп ихтиярлы болагъан ишлер. Масала, ону ашамакълыгъы, ичмеклиги, биревге урмакълыгъы ва шогъар ошайгъан затлар.
- Ону ихтиярсызлыгъындан болагъан затлар. Масала, инсан йыгъылмакъ йимик.
Оьзюню ихтияры булан этилген ишлеге къулгъа булан не натижа бола?
Оьзюню ихтияры булан къул бир яхшы иш этсе, шогъар савап болур, эгер де яман иш этсе, акъуба болур.
Амма ону ишлери ону ихтиярсыз болса огъар о саялы бир зат да болмас.
Инсан биревге зулму этип яда душманлыкъ учун урса ва шогъар ошайгъан яман гьасси ишлер йимик этсе, сонг шо этген ишин къадардан болгъан, деп узру этип тутса, шолай адамдан узрусу къабул этилеми?
Шолай къулдан узру къадардан деп къабул этилмей, не Аллагьдан ﷻ, не халкъны ягъындан, неге тюгюл огъар толу болмай ихтиярлыкъ да, къудрат да ва гьакъыл да берген саялы.
Эсгер магъа бу ахтарывну гьасилин?
Гьар бир мукаллаф болгъан инсангъа борчлу бола токъташмагъа, гертиден де, бары да ишлер болуп ва сёзлер болуп ва бары да гьаракатлар, яхшы болсун яда яман болсун – олар бары да Аллагьны ﷻ ихтияры булан бола ва къадар ва илмусу булан болагъанына. Амма яхшылыкъгъа Аллагь ﷻ рази бола, яманлыкъгъа рази къалмай.
Ва, гертиден де, къулгъа толу болмай оьзю ихтиярлы болагъан ишлерде ихтиярлыкъ бериле. Яхшы иш этсе савап берер, яман иш этсе акъубасын берер, огъар яман ишлеринде узру болмажакъ ва герти кюйде Аллагь ﷻ буса Оьзюню къулларына зулму этегени де тюгюл.
Шуну булан ахырынчы бёлюкню тамам этдик. Аллагь ﷻ бизин Оьзю рази болардай амаллар этип яшап гетмеге насип этсин. Амин!
