Йырчы Къазакъ – къумукъ халкъны оьктемлиги
Йырчы Къазакъ – къумукъ халкъны оьктемлиги
(Давамы. Башы алдагъы номерде)
Йырчы Къазакъ, Етим Эмин, Магьмут, Батырай йимик уллу шаирлени зорлугъу олар халкъгъа къуллукъ этивню инг тюз ёлун тапма болгъанлыкъда, оьзлени яратывчулугъу булан къарангы, марипатсыз дюньядан ярыкъ, инсаплы дюньягъа чыгъагъан ёлну гёрсетме бажаргъанлыкъда.
Оланы яратывчулугъу гьали де инсаплар учун уллу мактап дарс уьлгю болуп тура. Табиатгъа, яшавгъа, макъамгъа, адабиятгъа, гёзелликге бакъгъан якъдагъы шавлалы асил сююв бизге лап гиччи заманыбызда Аллагь Оьзю берип геледир. Ва шо герти гьайран сююв гьислер, яшда гелип, яшавубузну ахырына ерли бизин алып юрюй, ругьдан тюшме къомай, лап къыйын шартларда да юрекге умут сала, ругьландыра, умутну сёнмеге къоймай, башгъаланы сююнчюне сююндюре, оьзгелени къайгъысына талчыгъагъан эте.
Халкъгъа къуллукъ этивню оьзюне борч этип алгъан Йырчы Къазакъны поэзиясы даим де оьр инсаплыкъ муратланы алгъышлай, терсизликлеге, адамны къыйыкъсытывгъа, марипатсыз эрши ишлеге къаршы ябуша. Шаирни поэзиясыны гьеч кемимейген-оьлмейген гючю, муна шонда. Оьрде айтылгъаны йимик, бары да къумукъ шаирлер Йырчы Къазакъдан дарс алгъан ва ала, кёплери уллу устазына багъышлагъан чебер асарлар да яратгъан.
Къумукъ шаир, язывчу, ярыкъландырывчу, алим Абусуфьян Акаев шаирни асарларын жыйып тургъан, басмадан чыгъаргъан, охувчуланы ону булан таныш этген. Алим-Паша Салаватов «Чечеклер» деген къумукъ асарланы жыйым китабында Къазакъны гьакъында илму-ахтарыв макъала язгъан. А.Къазиев гетген асруну 30-нчу йылларында «Къумукъ тюзню гюзгюсю» деген поэманы яратгъан. Дагъыстанны халкъ шаирлери Гь.Анвар, Аткъай, М.Атабаев Йырчы Къазакъгъа багъышлагъан шиърулар язып чыгъаргъан. М.Атабаев Къазакъны гьакъында орус тилде «Человек из легенды» деген жыйым китапны да чыгъаргъан. Белгили орус язывчу Роман Фатуев Йырчы Къазакъны гьакъында повесть, Э.Капиев «Судьба человека» деген хабарны язгъан, даргили шаир Сулейман Рабаданов, лезгили шаир Ибрагьим Гьусейнов Къазакъны къысматына ва яратывчулугъуна багъышлап бек арив, терен маъналы поэма яратгъан. Лак шаир, адабиятчы Магьаммат-Загьир Аминов Къазакъны шиъруларын орус тилге гёчюрюп чыгъргъан. Айтагъаныкъ, янгыз къумукъларда тюгюл, оьзге миллетлер де Къазакъны яртывчулугъу, къысматы булан иштагьлангъанлар ва шо гьакъда язгъан. Шо да негьакъ тюгюл. Йырчы Къазакъны поэзиясы бары да халкълагъа, савлай дюньягъа таъсир этеген кюйде терен маъналы ва гючлю.
Йырчы Къазакъны гьакъында дагъы да айтсакъ, Н.Тихонов, Р.Гьамзатов, С.Алиев, З.Акавов, А-Къ.Абдулатипов, А.Гьажиев, С.Акъбиев, К.Алиев, Н.Ханмурзаев ва башгъа ёлдашлар язгъан. Й. Къазакъны гьайран поэзиясыны гьакъында тыш уьлкели гёрмекли адамлар да – Бартольд, Ю.Немет, Б.Чобан-заде, М.Бала, А.Инан, А.Жапар-оглу ва оьзгелери яхшы айтгъан. Тюркияда тюрк тилде «Къумукъ адабияты» деген китап чыкъгъан, шонда Къазакъны асарлары гёрмекли ер тута. Абдулгьаким Гьажиевни къасты булан ону шиърулары гюржю тилде де чыгъарылды. Къумукъ халкъ булан къурдаш аралыкълар юрютген венгер алим Иштван Къонгур Къазакъны гьакъында бек арив язгъан, ону поэзиясы дюнья поэзиясына тезден гирмеге герекни гьакъында айтгъан.
Бугюн шулай айтма толу ихтиярыбыз бар деп эсиме геле: къумукъ адабиятны, къумукъ халкъны ругь яшавуну оьрлюгю болгъан Къазакъны поэзиясы аста-аста сав дюньягъа белгили болуп бара.
Гьалиги яшавну талаплары Къазакъны яшавун ва яратывчулугъун ахтарагъан алимлерден янгы-янгы ёлланы, къайдаланы, далиллени тапмакъны талап эте.
Белгили адабиятчы ва танкъытчы Камал Абуков булай язгъан: «Нечакъы не айтсакъ да, уллу даражаларда багьа берсек де, бир затны инкар этип болмайбыз: Йырчы Къазакъ гьали де савлай дюньягъа белгили болуп битмеген. Ва биз, уллу шаирни миллетдашлары, оьзге тилли къурдашлагъа, къалам ёлдашлагъа оьпкелевлер этмейли, Йырчы Къазакъны гьалиги къысматы булан оьзюбюз машгъул болма тарыкъбыз. Неге десе, шонда биз этмеге болагъан ва этмеге борчлу ишлер бар. Мен айтагъаным шаирни илму оьмюр баяны онгарылмагъа тарыкъ, шо гьакъда кёп айтыла, тек ишни арты гёрюнмей. Сонг да, Йырчы Къазакъны шиъруларын орус тилге тюз, бар кююнде гёчюрмек учун кёп иш этилмеге герек».
Ол айтагъан шо сёзлеге дагъы да булай къошма ярай: Йырчы Къазакъны гьакъ герти, оьзюню мюлкю болгъан шиъруларын толу кюйде жыйып, къумукъ ва орус тиллерде чыгъарма тарыкъ. Бу тармакъда Салав Алиев кёп иш этген.
Камил Ханмурзаев ва оьзге таржумачылар Йырчы Къазакъны шиъруларын орус тилге таржума этип, кёп иш этгенин айтма тарыкъ.
Амма нечакъы не айтсакъ да, Йырчы Къазакъны гьайран асарларына тенг гелеген таржумачы гьали де табылмагъан. Йырчы Къазакъны поэзиясы кёп алдынгъы заманда яратылгъан, гьалиги охувчулагъа ону шиъруларында англамагъа четим сёзлер бар. Камал Абуков язгъаны йимик, уллу шаирни яратывчулугъу аз сёз булан кёп затны англата.
Чатакъ йыр
Биз чыкъгъанбыз Сапарали къотангъа Пастан-харбуз учун ерлер сюрмеге. Жаныбыз къалды бизин гьасирет, Ел тынып, арив гюнлер гёрмеге. Ел тынмады, кёкден булут таймады, Гененип бир иш этмеге къоймады. Ишлерибиз ишге бизин ошамай, Оьгюзлер де бичен салсакъ ашамай. Гёзю гёре, гёкге авзун тийдирмей, Гьей! - деген булан сабан юрюмей. Мен гёргенмен хыйлы-хыйлы ерлени, Гёрмегенмен биздей языкъ эрлени. Сорасагъыз, - къыйыныбыз сувукъдан, Уьйге къайтма ёл тюшмеди ювукъдан.
Эренлер деген булан эр болмас
Эренлер деген булан эр болмас, Оьктемлик булан эрлер тёр алмас! Эренлени уьч башгъадыр табуну, Аргъумакъгъа тенг этмегиз ябуну Эренлени алдынгъысы эр гиши. Экинчиси — алты эркекге бир гиши. Уьчюнчюсю — эркекдир — Осаллыкъгъа башын салгъан ер гиши, Оьктемлик булан юрюп ой тапгъан, Тенглилерим менден тёбен дер гиши. Тенглилерим сизден жаным къурбан деп, Тегенек отдан бетим бурман деп, Юрюйгенлер кёпдюр — сюйсенг гёр гиши. Яхшылар булан эришип, Яманлар булан гелишип, Макътав буса бу дюньяны сюр гиши! Бу девюрню сен юрютсенг буюкъмай, Эсирикден эсинг жыйып айыкъмай, Воллагьи сен табарсан чер гиши! Бу энниги заманда Яхшылар булан къатыш яман да. Яманлардан башынг тайдырып, Яхшылар булан юрю гьаманда Яхшыланы гьар бир иши артыкъдыр, Яманланы тюз багьасы къартыкъдыр. Къартыкъда кёп тарыкъ бола баллагъа, Жыйын болса орталыкъгъа салына. Авулларда йыбавгъа этген жыйында Осаллар согъуп сёйлер молуна Гьакъыллылар «къой!» деп онг сёйлеп, Ол гьакъылсыз баламанын терс кюйлеп, Жыйын бузуп, тюшер итдей ёлуна.
Асхар тав, сенден бийик тав болмас
Асхар тав, сенден бийик тав болмас, Анадол, сенден уллу сув болмас, Аргъумакъ, сенден арив ат болмас. Атолу, сенден яхшы зат болмас. Асхар тавну бийиклиги не болсун, Башындан палпан чарнап артгъан сонг? Анадолну уллулугъу не болсун, Ичинде шавшакъ бузлар къатгъан сонг? Аргъумакъны аривлюгю не болсун, Ичкилерде бал аягъын къолгъа алып, Айры тизден югюнюп, Тенгсизине «сен савлукъ!» деп айтгъан сонг!
