Гьайдакъ уцмийлер
Гьайдакъ уцмийлер
Къумукъланы тарихинден бир-нече маълумат
Гьайдакъ уцмийлик къурулгъанлы энни 1500 йыл бола ва бу тархны белгилемек – халкъыбыз учун агьамиятлы иш болур. Темиркъазыкъ Кавказдагъы лап гючлю пачалыкъланы бириси болгъан Гьайдакъ уцмийликни тарихин ахтармакъ, болгъан агьвалатланы гёрсетмек, тарихдеги ону тийишли ерин белгилемек гьалиги алимлерибизни борчу деп айтмагъа ярай.
Кёплеге тамаша тийсе де, бу якъланы тарихи «йыракъдагъы» къайы деген тюрк къавум булан байлавлу. «Къайы – огъуз (тюрк) къавумланы 24-нден бириси. Бу къавум XI асруда къанглы деген бирлешивден арагъа чыкъгъан. Шондан буса, XIII асруда болажакъ Осман империяны оьзеги чыкъгъан». «Телфик-ул» деген китапда язылгъан кюйде, къанглы (къайы) къумукъланы ата-бабалары болгъан. Шо маълумат булан франциялы ориенталист (гюнтувуш халкъланы тилин ва маданиятын ахтарагъан агъым) Де-Гинь рази бола ва къумукъланы баш алывун къайы (къанглы) къавум булан байлавлу гёре. «Къайы» деген сёз къумукъча къатты, къуватлы деген маънаны англата. Къайы деген тюрк къавумну аты Къаягент (Къайыгент) деген къумукъ юртну аты булан да байлавлу. Тамаша иш, Тюркияда да булай ат булан эки юрт бар. О юртланы Тюркияны картасында тынч кюйде тапмагъа бола.
1973-нчю йыл Магьачкъалада чыкъгъан «Материалы по археологии Дагестана» (3-нчю том) деген китапда белгили дагъыстан ахтарывчу М.Маммаевни «Знаки на керамике Урцекского городища» деген макъаласы бар. Шо макъалагъа уьстюнде бир белгилер булангъы узун ташны сураты къошулгъан. Шо ташдагъы тамгъа – къайы деген тюрк къавумну тамгъасындан къалышмай.
Къыбла къумукъланы аты олар оьзлеге айтагъан кюю де, тарихи бойда яшап гелген ери де сакълангъан – «гьайдакъ» (хайдак/кайтаг). Бу сёзню, лап биз шону гьали къоллайгъан, айтагъан кюйде биринчилей арап тарихчи Абу-л-Фид XIV асруда язып сакълагъан.
Рим папаны 1401-нчи йылдагъы къарарында католик епископатны «Каспий тавланы» топурагъы «Кайтаг пачалыгъы» деп белгиленген. «Кайтаг пачалыгъында» буса, епископ центрлар шу шагьарларда иш гёре болгъан: Комук (Опотес), Тюмень (Тпшпа), Тарки (Тагспи), Торкали, Деркалу ва Миках. Шу сиягьдан гёрюнеген кюйде, «Кайтак пачалыгъы» къумукълар яшайгъан ер болгъанын белгилей.
1578–1579-нчу йылларда Дагъыстанда болгъан тюрк асгерни языв ишлерин юрютеген Солак Абубекир гьайдакълылар булан къатнагъан ва оланы гьакъында «табиаты татар», огъуз къавумлар деп айта болгъан. Эвлия Челеби билдиреген кюйде, гьайдакълылар тюрк миллетли халкъ. Таргъуну суратлай туруп, Адам Олеарий булай яза: «Мундагъы дагъыстанлылагъа ва олардан бираз темиркъазыкъ бойда яшайгъан бойнакълы адамлагъа гьайдакълылар деп айтыла». Ян Потоцкий гьайдакълыланы баш алывун тюрк-селжуклар булан байлай болгъан. Ол Гьайдакъны халкъын акъ ва къара адамлагъа бёле болгъан. Шо гьакъда ол булай яза: «Акъ гьайдакълылар денгиз ягъада яшай, тюрк тилде сёйлей, шо саялы олагъа тюрклер деп айта ва шолайлыкъ оланы баш алывун тюрк-селжуклар булан байламагъа ярай. Къара гьайдакълылар буса яда тавлулар, кюйге къарагъанда, лезгилер яда, акъушалылар йимик, лезгилеге къардашлар…»
«Гьайдакъ» деген термин XVI-XVII асрулардагъы къолъязывларда генг кюйде сиясат-география маънада да, халкъ булан байлавлу тар маънада да къолланып гелген. Шо маънада бу сёз Каспий бойну темиркъазыкъ-гюнбатар якъдагъы халкълагъа ва инг башлап къумукълагъа ва Гьайдакъ деген пачалыкъгъа гиреген ва шолар булан къошулгъан даргилеге де айтыла болгъан. Халкъ гьисапда бу сёз лап башында къайы деген тюрк къавумгъа айтыла болгъан. Бу къавум къумукъланы баш алывуна уллу таъсир этген ва олар къумукъланы ата-бабалары болгъан деп алмагъа ярай.
Мунда айтмагъа тийишли кюйде, Гьайдакъ уцмийни сайлав ва шону токъташдырыв булан байлавлу гьаракатны къумукъ жамият оьз бойнуна ала ва шо ишлер къыбла Дагъыстандагъы уллу юртланы бириси Башлыда оьте болгъан. Шо гьакъда язылып сакълангъан бир-нече маълумат да исбат эте:
– «…янгы уцмийни белгилев Башлыда оьтгериле болгъан. Адатлангъан гьалгъа гёре, варисни башына гьакимликни белгилейген хас баш гийим салына…»
– «…бырын адатгъа гёре, янгы сайлангъан уцмийни варисине тийишли баш гийимни ерине салмакъ Башлы юртлу Гьасанбекни тухумундагъы адамгъа тапшурула болгъан…»
– «…уцмий ким болажакъгъа башлылар тувра таъсир эте болгъан…»
– «Гьайдакъ уцмийни Башлы юртну къумукъ жамияты, демек къумукълар сайлай».
Белгили ахтарывчу Бекир Чобан-заде эсгерген бир айтывну ал заманларда пагьмулу къумукъ журналист Бийсолтан Гьажимурадов язып сакълагъан болгъан. Шо айтывгъа гёре, къумукъланы, къарачайланы, балкъарланы, абазланы, къабартыланы, ногъайланы ата-бабасы «нарт Алпадыр» болгъан. Ол Каспийни де, Къара денгизни де арасындагъы топуракъны гьакими болгъан. Алпадырны эки уланы ва бир къызы болгъан: Араг-Алп (Алп-Араг), Алпан ва Гёзекей.
Алпанны эки уланы болгъан: Кобан ва Комук. Оьлгенче атасы уланларына бир-бири булан бирт де эришмей ва душманланы къолунда оюнчакъ болмай, татувлукъда яшамагъа васият эте. Ол Каспийни де, Къара денгизни де арасындагъы топуракъны уланларына бёле. Кобангъа Терекден оьрдеги темиркъазыкъ ва гюнбатар бойлар тюше, Комукгъа буса – шо оьзенни къыбла яны. Кобандан Малкар, Карасай (Къарачай), Малай, Абаз ва Ногъай баш ала. Комукну уланлары буса – Доругу, Кабарт, Эрхан, Салар, Будак, Арпа, Айдак (Гьайдакъ) болгъан.
(Давамы гелеген номерде)
(Дагъыстан тарихчилер Юсуп Идрисовгъа ва Абдулнасыр Къадыровгъа берген маълуматлар саялы автор гьакъ юрекден баракалла билдире)
