МАДАНИЯТ

МАДАНИЯТ

Бир терекни бутакълары

Темиркъазыкъ-Кавказны бир-бир халкълары бу бойда яшайгъанына гёре, ювукъ аралыкъларындан къайры, ортакъ тамурлу, къардашлар да дюр.

Хыйлы ахтарывчу гьисап этеген кюйде, оьзеги бир ва бырын заманларда бир халкъ болгъан деп къумукъланы, къырым татарланы, къарачайланы ва балкъарланы бирикдире. Шо пикругъа гёре, бу халкълар бир-биринден айрылмас бир миллет. Эсгерилген шо халкъланы тарихи бетлерде тюрлю-тюрлю атлары болгъан: тюрклер, гуннлар, хуннлар, къыпчакълар, хазарлар, половецлер ва оланы Дешт-и-Кыпчакъ деген бек уллу пачалыгъы да болгъан. «Кавказны тюрк пачалыкълары» деген китабында Агьмат Салпагаров шо къардаш халкъланы тарихинден хыйлы къужурлу маълумат гелтире ва шолар бир тамурдан гелгенни далиллер булан токъташдыра. Мисал учун, ол булай яза: «Бизин ата-бабаларыбызны айрып бёлмеге бажарылмай, неге десе къарачайлар, балкъарлар, къумукълар, къубан ногъайлар, къырым татарлар (денгиз ягъадагъы ва тавлардагъы) бир халкъ, маданияты да бир.

Тарихчилер Кавказ ва Къырым тюрклерин айрыча ахтарагъаны да дурус тюгюл, шолар бир тарихни ва ортакъ маданиятны наслусу деп къабул этилмеге тарыкъ. Къарачай-балкъар, къумукъ, къырым татар ва ногъай тиллени орнунда бир «къуман тил» деп гьисап этмек адилли болур. Бир тилни диалектлери деп гьисап этмеге ярай шоланы. Куман ва Кубань – бир сёз. Куман «гунман» деген сёзден баш ала, къумукъ буса «гунмукъ» дегенден». Бу масъалада А.Салпагаров булан дагъыстан тарихчи Юсуп Идрисов да рази бола.

«Темиркъазыкъ Кавказны тюрклери» деген китабында ол бу масъалагъа байлавлу излеп тапгъан далиллерин ачыкъ этип булай яза: «Къумукълар, къарачайлар ва балкъарлар бир-бирине къардаш болагъанны олагъа ювукъда яшайгъан халкълар бек яхшы биле. Гьатта Кавказгъа тышдан гелген гезевчюлер де шону гьис эте. XVIII асруну башында италиялы гезевчю Ксаверио Главани «Черкессияны 1724-нчю йылдагъы суратлыву» деген китабында шо гьакъда булай эсгере: “Черкессиядан ариде комуклар яшай ва олар уьч халкъгъа бёлюне.

Оланы лап гючлюсю Сафкал (ерли ханны аты), къалгъан экевю Терский тавларда”. Бу асардагъы «комук» (бырын заманларда къумукълагъа айтылагъан ат) уьч халкъдан къуршалгъан дегени айрыча агьамиятны тарта. Балики, К.Главани бир халкъ уьчге бёлюнгенни гьакъында билдирмеге сюедир. Тарихи маълуматлар гёрсетегени йимик, Таргъу шавхаллыкъ осал болмагъа башлагъанда, XVII асруну экинчи яртысында шо уьч де халкъ бирбиринден арек болмагъа башлай». Къардаш халкъланы тыгъыс аралыгъы умуми алгъанда осал болса да, уьзюлюп чю къалмагъан. Мисал учун, балкъар айтывлагъа гёре, ерли бий Ахтуган Малкаруков шавхалны къызын къатын этип алгъан болгъан.

Тойдан сонг Балкъаргъа Къумукъ якъдан ругьанилер гелип, ерли халкъда Ислам динни яя. Узакъ къалмай балкъарлар Къумукъ тюзге илму алмакъ учун охумагъа гелмеге башлай. Шо Ахтуган бий къатыны булан Дагъыстандан Чегемге XIV асруда язылгъан Къуръан гелтирген болгъан ва Сыйлы Китап Малкаруковланы агьлюсюнде сакъланып тургъан. Ахтарывчулар белгилейген кюйде, уьч де халкны арасындагъы байлавлукъ асрулар бою юрюлюп тургъан. Шолай, 1710-нчу йыл Къырым-Шавхал чакъырып, Къарачайгъа Яхсайдан Асадулланы уланы Али гелген болгъан.

Ана ягъындан ол Элбуздук КъырымШавхалов бийни наслусундан болгъан. Демек ол о якъда «оьз адамы» деп гьисап этилген. Сонггъа таба, Къагьирдеги «Аль-Азхар» университетни охуп битдирген, Али Къарачайны баш эфендиси бола. Тарихи маълуматлагъа гёре, Къарачайда ва Балкъарда Ислам дин яйывда Уллу Бойнакъдан чыкъгъан алимлер де кёп гьаракат этген. Масала, къарачайланы Крымшамхалов, Магометов, Кумуков, Азанчиев, Хаджичиков фамиллер шо якъларда къалгъан бойнакълыланы наслусу.

Чепген-къаптал къайдан гелген?

Ал заманларда Темиркъазыкъ Кавказ бойлагъа Черкесия деп айтылагъаны белгили. Бир-бир тыш пачалыкъларда гьатта гьали де бары да кавказ халкълагъа чергеслер деп къоя.

Рус тарихде «Черкасы» деп тюрк миллетлеге айтыла болгъан. Белгили рус тарихчилер «чергес» деген сёзню тюрк тамурларын белгилей. Мисал учун, Г.Ю.Кларпот: «Чергес – татар тилден геле ва «чер» – ёл, «кес» – гесмек деген эки сёзден баш ала», – деп яза. Г.Д.Чеснокова билдиреген кюйде, «…XX асруну башында чергеслер деп Кубаньдан Къарачай якълагъа 1820-нчы йылларда гёчюп гелген адыг къавумлагъа айтылмагъа башлагъан», – деп яза. Бу миллет булан Темиркъазыкъ Кавказда юрюлеген эргишилени «черкеска» деген опурагъыны аты байланып къала. Амма бу опуракъ туп-тувра тюрк халкълар булан байлавлу, шолардан гелеген гийим оьзгелеге ортакъ болмагъа башлай.

Башгъа халкълар бу опуракъны къабул этип юрютеген бола ва шону атларын да сакълай. Къумукъ, къарачай, балкъар тиллеге хас сёзлер бары да кавказ халкълар къоллайгъан бола. «Чепкен, чекмень, чоха, чуха, бешмет, башлык, газыри, кенчек, архалук, бурка, папаха, колпак, кафтан» – бары да тюрк сёзлер ва шо тилни билеген адам оланы маънасын тынч кюйде англар. Кавказ гуннлар, Хазар каганат бу бойдагъы халкъланы маданиятына бек уллу таъсир этген. Археологлар къабурлардан къазып тапгъангъа гёре, аланланы опурагъы хазарланы ва бютюн тюрклени гийимине къарап этилген. Тюрклени тыш гёрюнюшю нечик болгъаны гьакъда хыйлы сурат сакълангъан ва шолагъа асасланып, алимлер гьисап этеген кюйде, аланлар хазарлардан кёп затны оьзлеге алгъан. Сонг барабара бу опуракъ бары да кавказ халкъланы арасында ва бу якъгъа гёчюп гелген къазакъларда да яйыла. Шолайлыкъ булан бырын тюрклени гийими «черкеска» булан тыгъыс байлавлу.

Мунда башлап гьазирлер болмагъан, олар гюлле булан атышагъан савут чыкъгъан сонг арагъа гире. Эсгерилген гийимни чыгъаргъан ва къоллап гелгенлени бириси – къумукълар. Оланы эргиши опурагъын Дагъыстанны халкъ шаири Магьаммат Атабаев булай суратлай: «Иштан булан енгил къумачдан тигилген гёлек, уьстюне къалын къаптал гийиле. Къышда – тон, янгур явагъанда – башлыкъ. Бек сувукъда – ямучу (бурка). Аякълагъа этиклер яда гён чарыкълар гийиле». Сав Кавказда яйылгъан ямучуну Эндирейде тигеген усталары болгъаны белгили.

Къазакълар

Къардаш саналагъан халкъланы гьакъында айтылагъанда къазакъланы да эсгермеге тийишли болур деп эсиме геле. Неге тюгюл олар Темиркъазыкъ Кавказдагъы тюрклеге де, умуми тюрк дюньягъа да тувра байлавлу. Барыбыз да эшитгенбиз къазакълар – рус сабанчылар есилеринден Кавказгъа къачып болгъан халкъ, деп гьисап этеген ёравну.

Амма далиллеге асаслангъан ахтарывлар исбат этеген кюйде шо шолай болмагъан. Хыйлы ахтарывчу токъташдырагъангъа гёре, къазакъланы тамуру, яшавгъа гелген кюрчюсю тюрклерден амалгъа геле, тек олар сонггъа таба анадаш тилин тас этген. Къазакълар башгъа тилге гёчсе де, олар гьар гюнлюк яшавунда къоллайгъан хыйлы-хыйлы сёзю къумукълагъа яда оьзге тюрк миллетлеге тынч кюйде англашыла. Масала, «курень» (гурен) гьайван сакъламакъ учун бару булан дазулангъан ерге айтыла (загон). «Кош» яда къумукъча «къош» – къамушдан, агъачдан яда бутакълардан авлакъ ишлер юрютегенде къолланагъан заманлыкъгъа этилген «бина». Казакълар кёп къоллайгъан гьатта «атаман» деген сёз де къумукъча (тюркче) нени англатагъанны бек яхшы билебиз – «уллусу», «ёлбашчы», «мен атаман» деген бола.

«Есаул» деген сёз де бизин тилден бек яхшы кюйде таржума этилмеге бола – «юртну еси» («ес» ва «аул»). Шо кюйде «майдан», «торба», «тютюн», «хохол» («кекел»): къайсын бирисин айтарсан! «Къазакъ» деген сёзню маънасын ах тара туруп, академик В.В.Бартольд булай яза: «Казак – тюрк сёз ва шо “къачакъ, тонавчу” демек бола. Тюрклени арасында бу сёз IX асрудан тутуп ёлукъмагъа башлай. Бара-бара бу сёз сав халкъгъа айтылагъан болуп къала». Уллу энциклопедия китапда шо гьакъда булай баянлыкъ бериле: «Казак, козак (тюркче – къоччакъ, эркин адам) – яшагъан ери булан аралыгъын уьзюп, оьзбашына юрюйген адамгъа айтыла. XV асруну ахырындан тутуп къазакълар деп Рус пачалыкъны ягъаларында яшайгъан эркин адамларына айтылагъан болгъан». Къумукъларда да «къазакъ» деген англав, сёз алдан берли юрюле.

Шогъар гьатта бырын заманлардан гелген йырлар да багъышлангъан. «Къазакъ йылар» деп айтылагъан шо асарларда эргишини къоччакълыгъы, игитлиги, къоркъмаслыгъы, душмангъа къаршы дав этмеге гьазир турагъаны ва олай да асгерчини макъталгъан оьзге хасиятлары суратлана. Бу ва шолай башгъа далиллеге таянып, къзакълар – тюрк тамуру булангъы халкъ деп айтмагъа ярай. Бир-бир ахтарывчулар гьисап этеген кюйде, къазакъ дегенлер тюрклени арасындагъы бир тайпаны аты. «Къазакъ» деген сёз «хазар» булан байлавлу деп гьисап этегенлер де бар. Алтын Орданы девюрюнде асгерде къуллукъ этеген тайпагъа, эркин адамлагъа, къазакъ чыкъгъанлар деп айтыла болгъан.