Борчну эдеплери: бусурман адам борчланы гьакъында нени билмеге тарыкъ
Гьалиги заманда хыйлы адам борч алмагъа ва борчгъа бермеге гьажатлы гезиклер шайлы артгъан. Шо себепден олар бир-биринден айрыла, йыракъ бола, неге тюгюл борч булангъы эдеплени унутгъан ва юрютмей.
Биревлер айлана якъдагъылагъа инамсызлыкъ эте ва малындан къуру къалардан къоркъа. Башгъалар буса, алгъан борчун заманында къайтармагъа сюймей, нечакъы бола буса, тёлевню артгъа тебермеге къасткъыла, акъчасындан айрылмас учун не де этмеге къарай.
Борчгъа бермек – асил хасиятлардан, бу иш Пайхаммарыбызны ﷺ сюннетинден санала. Амма алгъанын къайтармакъ буса – борч иш экенге шеклик ёкъ. Инсан нечакъы яхшы къылыкълы болса да, ол алгъанын гери къайтармай яда борчгъа берген гиши гечмей туруп, борч ону бойнунда къала, ондан гечилмей.
Борч булангъы эдеплени (эдеп нормаланы) эсибизге гелтирейик. Бу эдеп къылыкълар гьакъ бусурман гишиде болмагъа герекли асил хасиятланы оьсювге болушлукъ эте, арив тарбиялы болмагъа ёл ача. Борчгъа береген ва борчгъа алагъан гишиге билмеге тарыкълы кюйде, борчну гьакъында айтылагъан Къуръан къайдалар барны гьакъында инг башлап билдирмеге тийишлидир.
Сыйлы Китапда айтылагъан кюйде, борчгъа берегенде шо гьакъда язып, дыгъар байласа ва шо мюгьлетде инамлы бусурманлардан эки шагьат болса яхшы. Эки эргишини тапмагъа бажарылмаса, бир эргишини ва эки къатынгишини чакъырмагъа ярай. Шолай этилсе, борчгъа алгъанны ва борчгъа бергенни арасында гележекде эришивлюк болмажакъ. Неге тюгюл, тарыкъ болса, язылып кагъыз да бар, шагьатлар буса, нечакъыны ким алгъан ва къачан къайтармагъа герек, деп болгъан ишни бар кююнде айтажакъ.
Къуръанда олай да, юкге алывну (залог) гьакъында да ёрав бериле. Демек, борчгъа берген гишиге, акъчасын къайтармай къойса, ол нени буса да оьзюнде къоймагъа бола. Шолай этилмекни маънасы – эгер борчгъа алгъан адам алгъанын къайтарма сюймесе яда къайтарма болмаса, аманатгъа къоюлгъан мал борчгъа бергенге къалма тарыкъ. Юкге алыв булан байлангъан дыгъар лап яхшысы деп санала. Шолай этилсе, борчгъа алгъан гиши, борчун къайтарма болмагъан заманда, къачып, яшынып айланмас. Борчгъа берген гиши буса, малындан къуру къалажакъ деп къоркъмай.
Шолайлыкъ булан, борчгъа алгъан адам ва борчгъа берген гиши бир-бирине хатири къалмажакъ. Тёленмеген борч буса, борчгъа алгъан гиши ёкъ болса яда оьлюп гетсе, ону къардашларыны имбашларына авур юк болуп токътажакъ.
Борчгъа алагъанланы эсине салыв
- Бусурман адам бар-барлыгъына рази болуп, бола туруп борчгъа алмай яшамагъа къаст этме тарыкъ ва уьзюрю себеп болмай туруп борчгъа алмаса яхшы.
- Эгер бусурман адам борчгъа ала буса, алгъанын белгиленген заманда яда гьатта ондан да алда къайтармагъа гьазир болма герек.
- Борчгъа алагъан заманда, бола туруп нени буса да, юкге къойма (залог) яхшы болар.
- Борчну тюбюндеги адам садагъа оьлешме яда акъча чыгъышлар булангъы оьзге рагьмулу ишлерде ортакъчылыкъ этмеге герекмей.
- Борчну тюбюндеги адам акъчасын тарыкъ-герек учун харжласа тюгюл, оьзге чыгъышлар этмесе яхшы.
- Аллагьдан ﷻ къоркъагъан, иманлы бусурман лап биринчи этмеге герекли иш – алгъан борчун болгъан чакъы тез къайтармакъ.
- Бусурман адам борчун къайтармагъа имканлыгъы бар буса, ол тез-тез шону этмеге яхшы.
- Борчну тюбюндеги адам, борч сыйлы ишлерден экенни ва шо биревден де гечилмейгенни англама тарыкъ.
Мугьаммат Пайхаммар ﷺ къыйынлы заманда борчгъа берип, кёмек этген гишиге баракалла билдирмеге ёрагъан, бизин шогъар уьйретген. Баракалла билдиреген гиши, борчун къайтарагъанда кёмек этип, акъча берген адамгъа гиччирек савгъат этмеге бола. Амма шолай савгъат болажакъ деп борчгъа алагъанда алданокъ сёйлешмеге ярамай, бу иш борчгъа алгъан гишини намусунда: сюйсе бере, сюймесе бермей.
Борчгъа береген гишини эсине салыв
- Борчгъа бермек – сюннет ишлерден, демек шолай этмеге деп Расулуллагь ﷺ бизге ёрагъан, уьйретген.
Амма гьар тюрлю гьалгъа гёре, борчгъа бермек сюннет йимик, борч ишлерден болмагъа да бола. Шону булан бирче, бир-бирде борчгъа берив этмесе яхшы ишлерден (макрух) яда гери урулагъанлардан да (гьарам) болмагъа бола. Борчгъа бергенче бир башлап борчгъа береген адам акъчасын не саялы бережегин билмеге герек:
– пелен гишиге аз-маз акъча берив булан кёмек бола буса, шо сюннет ишлерден;
– оьлюню яда сав къалывну гьакъында сёз юрюле буса – масала, адам сав къалажагъы-къалмажагъы деп гёз алгъа тутулгъан операция этмек учун акъча тилей буса, – имканлыгъы бар буса, кёмек ялгъамакъ борч санала;
– эгер инсан тарыкъсыз затлар учун борчгъа акъча тилей буса, шогъар бермей къоймакъ яхшы болар деп санала;
– сонг да, борчгъа бермек гьарам саналажакъ, эгер акъча тилейген гиши эсиртеген ички, азарт оюнлар ва гери урулагъан шолай оьзге ишлер учун харжлама хыял эте буса.
- Борчгъа береген гиши рагьмулу янашып, бир-бир гезиклерде борчун гечип къояргъа гьазир болса яхшы санала. Борчун гечерге гьазир тюгюл буса, бермей къойгъан къолай деп негьакъ айтылмай. Неге тюгюл рагьмулукъ гёрсетмейген гишиге де рагьмулу янашмас.
- Борчун къайтарагъанлар саялы, намусун кютгенни гёз алгъа тутуп, олагъа берекет тилеп, Расулуллагь ﷺ дуа этмеге чакъыра болгъан.
Ислам дин гьар-тюрлю къайдаланы системасы булан бусурманланы оьр къылыкълы болмагъа уьйрете. Натижада жамиятда парахат ва гелишли яшав тува. Динибизни буйрукъларына, ёравларына гёре яшав къурсакъ, арабызда татувлукъ, таза намуслукъ яйылар.
Жамият учун сюювден, инамлыкъдан ва адамланы арасындагъы бир-бирини англавундан, кёмек этивинден артыкъ не болур?! Амма шогъар етишмеге боларбыз, эгер гьар кимни ихтиярлары сакълана буса. Биз англама герекли гьал – оьзюнг къыйыкъсытывчу болгъанча, къыйыкъсытывну тюбюне тюшген къолай.
