Къатнавну эдеплери
Бизин жамиятда нече тюрлю адам яшай ва гьариси бир-биринден къалышына, башгъа. Гьар кесни яшавгъа оьз къараву, ойлары болагъаны белгили. Инсанлар бир-бирин англап, къыйышып болмакъ учун бир ёл бар, шо да – гелишликге умут булангъы къатнав.
Бир тилде сёйлесе де, адамлар бир-бирин англамайгъан гезиклер де ёлугъа. Амма башгъа-башгъа тиллерде сёйлейсе де, инсанлар бир-бирин тынч англайгъан кюйлер де бола. Шолай нечик бола дагъы? Гьакъыкъатда биринчилер къатнавну тийишли кюйде юрютме бажармай, экинчилер буса, бары да эдеплени аявлап юрюте. Къатнайгъан гишини англамакъ ва ону булан арив аралыкъ тутмакъ учун, эдепни къайдаларын юрютме тарыкъ.
1. Сёзюн бёлмей тынгламакъ
Къатнавну агьамиятлы къайдасы – сёйлейген гишини сёзюн бёлмей тынгламакъ. Гьатта ол не айтажагъын биле бусагъыз да, тынглама тарыкъ. Бу къайданы очар хабар этегенде де, агьамиятлы ишлерде ва оьзге гьар гезиклерде де бир йимик юрютсе яхшыдыр.
Масала, Мугьаммат Пайхаммаргъа ﷺ ким гелсе де, ол инг башлап ол не айтагъангъа тынглай болгъан, гьатта сёйлеме заманы ёкъ буса да. Булайлыкъ гьар бусурман учун уьлгю болмагъа тийишли.
Жамият арада эришивлюклерден сакъланмакъ учун, адамны сёзюн бёлмей, сёйлейген гишиге тынгламагъа ва ол айтагъанны эшитип болмагъа тарыкъ. Сёйлеп турагъанны сёзюн бёлсе яда ахырына ерли тынгламаса, ону хатири къалмакъ бар. Шолайлыкъны ол бир керен гечсе ва унутса да, даим оьзюне олай янашагъанны гёрсе, арты уллу оьчлюкге айланмагъа бола.
2. Тынгламакъ ва сабур янашмакъ
Бирдагъы къайда – сёйлейген гишиге тынгламакъ ва огъар чыдамлы болмакъ. Сёйлейген гишиге тынглайгъан болуп гёрюнсек де, бир-бирде оьз ишибиз булан машгъул болабыз. Арт вакътилерде жагьиллени арасында шо бек яйылгъан – сёйлейген гишиге тынглайгъан болуп, телефонунда хотгъанагъанлыкъ. Гьатта уллулар да шо якъдан жагьиллерден артда къалмай. Шо бек эрши гёрюнеген гьал.
Сёйлейген гишиге агьамият бермек, ол айтагъангъа тынгламакъ, гёзлерине къарамакъ – инсаплы хасият. Шолай этмесек, анавуну манавун англап болмасбыз.
3. Гишини дертин англама къарамакъ
Бирдагъы къайда – сёйлейген гишини дертин англама къарамакъ, гьислерин сезмек. Адамны англап болмакъ учун, оьзюнгню ону ерине салып къарама тарыкъ. Ону гьислерине тюшюнме герек.
Сёйлейген гишиге тынглагъан сонг, мекенлешдиреген соравлар бермеге, тюз англагъанманмы, деп огъар янгыдан сорамакъ бек агьамиятлы. Соравларыбыз булан масъаланы теренине де тюшюнербиз, ол гишини дертине агьамият берегенибизни де гёрсетербиз.
4. Бетге-бет бурулмакъ
Бирдагъы бир къайда – къатнайгъанлар бир-бирине бетге-бет бурулуп сёйлемек. Къаршыдагъы адамны гёзлерине къарап сёйлемек агьамиятлы экени англашыладыр.
Къатнайгъанлар (айрокъда жагьил адамлар) бир-бири булан сёйлей туруп, гьариси телефонуна бакъгъан гезиклени аз гёребизми? Олар сёйлейген гишиге багъып гьатта башын бурма да къарамай.
Инсанны терезелери бар уьй булан тенглешдирме ярай. Шо терезелерден таба эки де якъгъа гьар тюрлю маълумат геле. Масала, шолардан таба уьйню ичи ярыкъмы, къарангымы деп билмеге бола. Бизин гёзлерибиз шо терезелер йимик, шо саялы къатнайгъан гиши шоланы гёрмек агьамиятлы.
Яшавда не де бола, шону ичинде бир-биревню тюз англамайгъанлыкъ да. Бир-бирде айлана якъ бизге къаршы чыгъа, башгъа гезиклерде англамай яда эшитме сюймей бизин. Шо саялы не гьалгъа да гьазир турма тарыкъбыз.
Не йимик буса да маълумат билдирме яда янгы хабар яйма сюе бусагъыз, бары да халкъ шону ушатып къабул этер деп умут этмегиз. Бары да халкъ къулакъасып тындырыкълы тынглажакъ деп эсигизге гелмесин, дагъы ёгъесе гёнгюгюз чыгъажакъ.
Бу яшавда сёзюбюз гьар гезик ерин табажакъ ва халкъ даим бизин булан рази болажакъ деп эсибизге гелмесин. Шолайлыкъ сынавдур. Дюнья шолай яралгъан. Амма оьрде язылгъан къайдаланы юрютме бажарсакъ, бизин булан къатнайгъанланы яшавун шайлы енгил этме боларбыз. Гьар кимге де оьзюне тынглайгъанын гьис этмек, айтма сюегенин англайгъанын гёрмек ва агьамият берегенин билмек уллу яхшылыкъ.
