Илмугъа уьйренген талайлы болур
Яшлар школаны битген ва гьар ата-ана авлетин къайда охумагъа салайыкъ деп ойлашагъан заман гелди. Бугюн охувну сыйлылыгъы, илмуну пайдасы гьакъда айтмагъа мурат булан бирэки сёз язмагъа урундум.
Есибиз Аллагь ﷻ йиберген биринчи аят (маънасы): «Оху Есингни аты булан», – деп башланагъаны негьакъ тюгюл! («Аль-Алякъ» деген сура, 1-нчи аят). Яратгъаныбыз намаз эт, ораза тут ва башгъа ибадат эт деп айтмады. Неге тюгюл де ибадат этгенче башлап илму тарыкъ. Бухари булай гьдис гелтире: «Илму талап этмек гьар бусурман эргишини ва къатынгишини борчудур». Биз намаз къылма, ораза тутма, секет чыгъарма, гьаж къылма герекни билебиз, тек шоланы нечик этмеге тарыкъ, ичиндеги борчлар ва сюннетлер гьакъда билебизми?
Шоланы билмек учун илму тарыкъ. Бизин илмубуз болмаса, Къыямат гюн Аллагь ﷻ бизге: «Сени намазынг, оразанг, секетинг ва гьажынг – бириси де къабул болмады», – деп айтмакъны къоркъунчу бар. Мугьаммат Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Аллагь бир къулгъа рагьму этме сюйсе, шо адамны динден англавлу эте» (Аль-Бухари, Муслим). Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда булай айта (маънасы): «… айт: «Аллагь I! Мени илмумну артдыр»» («Та-Ха» деген сура, 114-нчю аят). Есибиз Аллагь ﷻ илмусу бар адамланы булай айтып сыйлагъан: «Айт: «Бир йимик болуп боламы илмусу барлар да, илмусу ёкълар да?» Гертиден де, насигьатны къабул эте гьакъылы бар адам» («АзЗумар» деген сура, 9-нчу аят). Бизин къаркъарабыз ашгъа, сувгъа гьажатлы йимик, бизин юрегибиз илмугъа гьажатлы. Токъташгъан алим Абу Мугьаммат Фатигь Мавсилиййю адамлагъа булай сорагъан: «Авруйгъан адамгъа аш, сув бермесе, шо адам оьлмейми?» «Оьле», – деп жавап берген огъар. Ол: «Адам уьч гюн насигьат эшитмесе, шону юреги оьле. Ашлар тюрлю-тюрлю болагъан йимик илмулар да тюрлю-тюрлю бола, бузулгъан, болжалы битген ашны ашаса къаркъарагъа зарал гелтиреген йимик, токъташгъан ерлерден алынмагъан илму, юрек адашмакъ булан зарал гелтире», – деген. Адам авруса лап да яхшы доктор излей, машини бузулса лап да яхшы уста излей. Амма бир дин суалы болса, шону кимден буса да жавабын алмагъа рази.
Шо жавап береген адам кимдир, къайда охугъан, муллимлери кимдир деп къарамай. Умар асгьаба t булай айтгъан: «Сени дининг о сени къан-жанынг, сен къара кимден илмуну аласан». «Ихъя улюм ад-дин» деген китапда язылгъан кюйде, Халит бин Агьмат булай хабарлай: «Илмугъа бакъгъан якъда адамлар, кимден илму алма ярайгъан дёрт тюрлю бола. Бир адам бар – оьзю биле, илмусу бар, билегенни оьзю де биле. Шолай адам – алим, шону артына тюшюгюз. Экинчи адам – илмусу бар, амма оьзюню илмусу барын оьзю билмей. Шону уятыгъыз, шо юхлайгъан адам. Уятсагъыз шо кёп пайда берер. Уьчюнчюсю – илмусу ёкъ адам, илмусу ёкълугъуна оьзю мюкюр. Шо тюз ёлгъа тюшме сюеген адам, шону тюз ёлгъа салыгъыз. Дёртюнчю адам – лап да яман адам, оьзюню илмусу ёкъ, амма илмусу ёкълугъун оьзю де билмей. Ай, бары да затны билемен деп турагъан адам. Шо жагьил адам, шону къувалап йиберигиз…»
Аллагь ﷻ Давуд пайхаммаргъа u булай айтгъан: «Гьей, Давуд, Аллагьны ﷻ ёлуна тюшме сюеген мутаалимлер, динге чакъырма сюеген адамлар болсун, шоланы гёрсенг, сен олагъа къуллукъчу бол, кёмек эт. Неге тюгюл сен шолагъа кёмекчи болмасанг, олар халкъгъа кёмек этип болмай, олар халкъгъа кёмек этмесе, бары да халкъ адашым жагьаннемге гетмеге себеп бола». Гёресиз, Аллагь ﷻ «Сен адамлагъа шолай кёмекчи бол!» – деп гьатта Оьзюню пайхаммарына айта! Яшланы мадрасалагъа йибермеге тарыкъ, онда олагъа, Къуръан охума, намазны тюз къылма ва Пайхаммарны ﷺ яшавун уьйретежек. Бир гюн мен юртда гетип барагъан еттиден он бешни ичиндеге яшланы токътатып: «Пайхаммарны ﷺ атасыны ва анасыны атын ким биле ва ону нече яшы болгъан?» – деп сорадым. Арасында бири де жавап бермеди. «Неге билмейсиз?» – деп сорагъанда: «Атаанам уьйретмеген», – деди. Бирдагъы бир гюн межитде намаз жувунуп турагъан яшлагъа: «Намаз жувунагъанда башындагъы чачларына сув тийдирмек борчму яда сюннетми?» – деп сорадым. Шону да билмей эди. Нечик ойлашасыз, бугюн мени алдымда шо яшлар олай айтгъан сонг, тангала шо къыйын Къыямат гюн Аллагьгъа ﷻ да: «Бизге ата-анабыз уьйретмеди деп», – деп айтмасмы? Эсигизге булай гьадис салайым: «Ким уьюнден илму талап эте туруп чыкъса, Аллагь ﷻ шогъар женнетге барагъан ёлну енгил этер» (Муслим, Гьаким, Тирмизи).
Адамны гьажгъа бармагъа деп акъчасы бар болуп, тек оьзю Алгьамны билмей буса, оьзю турагъан ерде акъчагъа Алгьам уьйретеген адамны алдында охумакъ шогъар борч бола ва шо жыйгъан акъчаны берип, Алгьамны уьйренмеге тарыкъ. Бизин заманда Аллагьгъа ﷻ шюкюр, бир манат да алмай уьйретеген ерлер бар, уллу айып тюгюлмю адам шу дуньяда да яшап Аллагьны ﷻ каламын – Къуръанны охуп уьйренмесе?! Аллагь ﷻ бизге: «Мени Къуръанымны охумагъа неге уьйренмединг?» – деп сораса, нечик жавап берербиз? «Мени заманым ёкъ эди», – деп айтарбызмы? Биз чи нечакъы заманыбызны телефон тутуп, телевизорны алдында олтуруп йиберебиз! Тирмизи, Абу Давуд, Байгьакъи ва башгъалары гелтирген булай гьадис бар: «…Гьакъ кюйде, илму талап этмек учун ёлгъа чыкъгъан адамгъа малайиклер оьзлени къанатларын яя». Пайхаммарыбыз ﷺ бизге динар ва диргьам къоймагъан, бизге илму къоюп гетген.
Ким илму алса, Пайхаммар ﷺ къойгъан затдан пай алгъан бола. Абу Шайх ва Дайлами булай гьадис гелтире: «Сырат кёпюрню уьстюнде алим ва абид (Аллагьгъа ﷻ къуллукъ этеген илмусуз адам) ёлугъажакъ. Абидге: «Гир женнетге ва женнетни ниъматларын аша, булар бары да сагъа сен этген ибадат саялы», – деп айтажакъ Алимге буса:
«Сен токъта, кимге сюйсенг шапаат этип боласан, сени шапаатынг къабул болажакъ», – деп айтажакъ». Имам Шафии булай айтгъан: «Илму талап этмек, сюннет намазлар этмекден артыкъдыр». Абу Дардагьны булай сёзлери бар: «Динден бир суалны уьйренмек, гече къылынагъан намаздан эсе магъа артыкъ сюйкюмлюдюр». Илму деген зат, денгизни ичиндеги къутгъарывчу къайыкъ йимик. Биз гюнагьланы денгизиндебиз, бизин учун къутгъарывчу къайыкъ – илмудур.
Ислам охув ожакъланы охуп битсе, адам къайда ишлежек, ашгъа-сувгъа нечик къазанажакъ деп талчыгъагъанлар бар. Есибиз Аллагь ﷻ гьакимлеге, бай-бийлеге, жанлагъа, гьайванлагъа, гьатта ит булан, донгузгъа да аш береген сонг, илму охугъан адамны ач къояр деп эсигизге гелеми?! Анас ибн Маликден гелген булай гьадис бар: «Пайхаммарны ﷺ заманында эки агъа-ини болгъан. Бириси Пайхаммарны ﷺ алдында илму охуй, башгъасы акъча къазанагъан касбу юрюте болгъан. Бир гюн ишлейген агъасы гелип, ишлемей илму талап этеген иниси саялы Пайхаммаргъа ﷺ кант этген. Пайхаммар ﷺ огъар: “Аллагь ﷻ сагъа рыцкъыны сени ининг саялы берегенни билмейсен ” – деген» (Тирмизи). Али асгьаба булай айтгъан: «Илму яхшы байлыкъдан. Илму сени сакълай, байлыкъны буса, сен тарыкъсан сакълама». Абу Асвад булай сёзлени айтгъан: «Пачалар, шахлар адамланы уьстюнде. Илмусу барлар пачаланы, шахланы уьстюнде».
Биревлер Есибиз Аллагь ﷻ аврувлар, балагьлар булан сынай деп ойлаша. Аллагь ﷻ Оьзюню ниъматы булан да сынай. Бугюн бар илмуну талап этмек – бизин учун сынав. Илму алгъан адамлар сынавдан чыкъгъанлар, алмагъанлар шо сынавдан чыкъмагъан. Ибн Асакир айтгъан: « Къыямат гюн лап да къайгъыражакълар – имканлыкълар бар туруп илму охумагъанлар». Есибиз Аллагь ﷻ бизин шолайлардан этмесин, илму сюегенлер, билим алагъанлардан этсин. Амин!
ЭЛДАР САБАНАЕВ,
ДАГЪЫСТАН ИСЛАМ ИНСТИТУТНУ МУТААЛИМИ
