Гечмек – бусурмангъа къыйышагъан къылыкъ
Хатири къалмакъ, ачув ва оьчлюк – дин якъдан къарагъанда айыпланагъаны белгили. Олай да, медицина якъдан да адамгъа шо яман таъсир эте. Ислам динибиз бу хасиятлардан сакъланмагъа чакъыра, неге десе шо юрек аврувлар инсангъа, жамиятгъа ва динге зараллы.
Анас ибн Малик етишдирген кюйде, Мугьаммат Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Бирбиригизге оьчлю болмагъыз, бир-биригизни гюллемегиз, бирбиригизге арт бермегиз, некъадар Аллагьны ﷻ къуллары, къардашлар болугъуз!» (Муслим). Ибн Хажар булай етишдире: «Иман толу болмас, бусурман адам гюллемекден, оьчлюкден къутулмай туруп» (Фатх аль-Бари). Гьакъ герти бусурман адам ачувлана буса, янгыз бир Аллагь ﷻ ва дин учун гьалекленер ва шолайлыкъ иманыбызны шарты. Ислам дин адамлагъа оьчлю болмамакъгъа чакъыра: биз инсанны тюгюл, ол этеген яманлыкъны сюймейген болмагъа герекбиз. Бусурман адам дин къардашын сюймеге герек – шо иманны кюрчюлеринден санала ва оьзюне ёрайгъанны, огъар да ёрамакъ лап ери болур. Муаз ибн Анас хабарлагъан кюйде, ол Пайхаммаргъа ﷺ гьакъ иманны гьакъында сорагъанда, булай жавап алгъан болгъан:
«Иманны лап оьр даражасы – Аллагь ﷻ учун сюймек, Аллагь ﷻ учун очлю болмакъ ва тилни Аллагьны ﷻ эсгеривде ишлетмек». Муаз t: «Гьей Расулуллагь ﷺ , о олай нечик бола?» – деп сорагъанда, Пайхаммар ﷺ булай англатгъан: «Оьзюнге сюегенни адамлагъа да сюй ва оьзюнге сюймейгенни адамлагъа да сюйме ва янгыз яхшы сёз айт яда иннемей тур» (Имам Агьматны муснады). Оьчлюк – адамланы тёбен ва къыйыкъсытылгъан гьалда гёрмекни сююв. Таза бусурман жамиятда буса, яшав бир-биревню сюювде, кёмек этивде, илиякълыкъда, асил хасиятлыкъда, намартсызлыкъда асаслангъан, кюрчюленген. Мунда янгыз оьзюню гьайын этив болмас, этгенни билмейгенлик де ёкъ. Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда булай айта (маънасы):
«Ва сизин учун имансызлыкъны, тарыкъсыз юрюшню ва тынглавсузлукъну оьчлю этгенмен» («АльХужурат» деген сура, 7-нчи аят). Шолайлыкъ булан, Рагьмулу Аллагь ﷻ иманны кюрчюсю деп янгыз яманлыкъгъа багъып оьчлюк болмагъа деп ва ону этеген адамгъа буса, оьчлюк яйылмайгъан кюйню этген. Лап шолай бизден алда яшагъан иманы къатты адамлар да эте болгъан. «Жами аль-улум ва аль-хикам» деген китабында Ибн Ражаб альХанбали булай яза: «Салафу салигьинлер Аллагьны ﷻ сюе, Аллагьны ﷻ нюрюне къарайгъан ва Есибизге тынгламайгъанлагъа языкъсынагъан болгъан. Оланы ишлерин айыпласа да, оьзлеге языкъсынавлу янаша ва насигьатлы сёзю булан оланы терс ишлерин алдын алмагъа къаст къылгъан». Расулуллагь ﷺ адам ва дин учун юрекде оьчлюк сакъламакъ бек къоркъунчлу экенин айтып гетген. Есибиз Аллагьда ﷻ оьчлюк ва шогъар элтеген бир зат да ёкъ. Бу хасиятны кюрчюcю пана дюньяны артындан чабывдан тува. Есибиз Аллагь ﷻ булай айтгъан (маънасы):
«Гьей, иманы барлар! Аллагь ﷻ берген буйрукъланы кютюгюз ва Огъар инанывда къатты болугъуз, адам арада адилликни де сакълагъыз. Бирбир адамлагъа бакъгъан уллу оьчлюк олагъа бакъгъан якъда адилсизликге гелтирмесин. Адилли болугъз – иманын камил этмекге ва Аллагьны ﷻ ачувундан сакъланмакъгъа шо лап да ювукъ ёл. Бары да ишлеригизде Аллагьдан ﷻ къоркъугъуз. Гьакъ кюйде, Рагьмулу Аллагь ﷻ сизин этеген бары да ишлени гьакъында биле ва шолар саялы тийишлисин берер!» («Аль-Маида» деген сура, 8-нчи аят). Зубаир ибн аль-Аввам Пайхаммардан ﷺ эшитгенин булай етишдире: «Сизден алда болгъан уьмметлерде яйылгъан аврув геле сизге: гюнчюлюк ва оьчлюк. Оьчлюк юлюйген йимик, тек о тюкню тюгюл, динни юлюп ёкъ эте. Мугьамматны ﷺ жанына еслик этегенни аты булан ант этемен, бир-биригизни сюймей туруп иманыгъыз тюзелмес. Бир-биригизни сюймекге гелтирегенни гьакъында айтайымы сизге? Арагъызда саламлашывну яйыгъыз» (Имам Агьматны муснады).
Юрекни оьчлюкден тазаламакъны лап яхшы кюю – биз сюймейген, гёрюп болмайгъан адамлагъа кёмек этмекни ва рагьмулу янашмакъны Аллагьдан ﷻ тилемек. Шолай этмеге болсакъ бу тилекни малайиклер Аллагьдан ﷻ бизге де ёражакъ. Абу ад-Дарда етишдирген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Эгер Аллагьны ﷻ къулу яшыртгъын кюйде дин къардашына яхшылыкълар ёрап, тилеклер этсе, млайиклер: “Сагъа да шолай болсун”, – деп айтар» (Муслим). Бусурман гиши башгъа адамгъа яманлыкъ ва бузукъ гьал ёрамагъа бирт де ярамас, олай да Аллагьны ﷻ ачуву чыкъсын, жагьаннем болсун деп айтма да герекмей. Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда булай айтгъан (маънасы): «Амма инсан яманлыкъгъа, яхшылыкъгъа йимик чакъырыв эте, неге десе ол алгъасай» («Аль-Исраъ» деген сура, 11-нчи аят). Анабыз Айшат етишдирген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Гьакъ кюйде, адамланы арасында эришивлюкде тынмайгъан инсан Аллагь ﷻ учун лап сюймейгенлерден» (Бухари). Бусурман адам чыдамлы, рагьмулу ва гечмеге гьазир болмагъа герек. Ол оьчлюгюн басылтмагъа ва терс ёлгъа тюшгенни дурус ёлгъа бакъдырмакъны гьакъында Аллагьдан ﷻ тилемеге тарыкъ. Шолай хасиятланы оьзюнде болдурмагъа болгъан гиши душманланы юреклерине ёл тапмагъа ва оланы ювукъ къурдашларына айландырмагъа болур.
Ислам дин къурдашлагъа йимик, душманлагъа да бир йимик адилли кюйде янашмагъа чакъыра. Оьчлюк адилсизликге айланмас учун Ислам сакъ болмагъа герек дей. Булайлыкъ адам аралыкълагъа йимик пачалыкълагъа да тие. Аятда англатылагъаны йимик, душмангъа адилли янашыв Аллагьдан ﷻ къоркъувгъа ювукъ. Бу гьал халкъара аралыкъланы законларына салына эди буса, дюньяда давлар болмас эди. Ер юзюндеги динлени оьз белгилери бар йимик, Ислам динде аслу зат – Аллагьны ﷻ бирлиги ва адиллик. Жыйылып турагъан хатиржанлыкъ кепин бузагъанда йимик, депрессиягъа ва гьатта психика аврулагъа, ондан да бетер оьлюмге гелтирмеге бола. Шолай гьукмугъа медиклер ва психологлар гелген. Ахтарывчулар ачыкъ этген кюйде, ичинде сакъланып турагъан хатиржанлыкъ аврувланы оьрчюкдюрмеге бола, стрес гьалда буса янгы аврувлар къопдурта. Оьчлюк онкологиягъа гелтирмеге де бола. Яш табыв булангъы масъала бирбир гезиклерде очлюк булан байлавлу болагъаны да яшыртгъын тюгюл. Бу масъаланы ахтарагъан касбучулар эсгереген кюйде, ичинде оьчюк сакъламакъ савлукъгъа бек уллу зарал гелтире, айрокъда эсли чагъындагъылар учун, неге десе оларда олай да оьзге аврувлар бола.
Ондан да бетери – даим ачувлу турагъан адам оьз-оьзюн «ашамагъа» яда ичкиге батмагъа болагъанлыкъ. Семирмек, диабет аврувгъа тарымакъ, сюеклени бувунлары шишмек, давление гётерилмек, ичкичи болмакъ ва бирбир башгъа аврувлар да ичиндеги очлюкден башланмагъа бола. Медиклер ва психологлар хатирин къалдырывну юрекге оьтесиз ювукъ алмакъны яхшы айтмай. Бу масъаланы уьстюнде ишлейгенлер бир-бир пайдалы ёравлар да бере. Оьз-оьзюне таъсир этив, тыныш алывну ёрукълашдырыв стресни басылтмагъа кёмек эте. «Яман таъсир этеген къатнавдан сакъланмагъа къаст къылыгъыз. Уьй масъалаларыгъызны ичигизде сакъламай, арагъа салып чечмеге уьйренигиз. Сёйлешив усталыкъны уьйде де, ишде де юрютюгюз», – деп медиклер насигьатлар эте.
Хатири къалыв негер къоркъунчлу?
Гьар тюрлю яман гьис йимик хатири къалыв савлукъну буза ва авур аврувлар болувгъа себеп бола. Шоланы арасына аш къазанны, бюйреклени, юрек-къан тамурланы ишлевюне таъсир эте деп айтыла. Масъаланы оьрчюкдюрегени – хатири къалгъанда адам шону тез унутмайгъанлыкъ ва ичинден шогъар «гюегени». Шолай гезиклерде ол болгъан ишни къайтып-къайтып башында айландыра ва эсинде сакълап тура, шо буса хыйлы заманны ва гючню ала. Натижада баш аврув, ёкъ ерден ачув, не затдан да къоркъув башлана. Булайлыкъны заманында токътатмаса, авур аврувлагъа тарымакъ бар.
Масъаланы нечик чечмеге яхшы?
Психологну ёравлары. Ювукъ адамларыгъыз ва айланадагъылар сизге адилсиз янашагъаны кёпмю? Къыйнайгъан хатири къалывну гьислерин ичинде сакъламагъа бек къыйын. Шону нечик басылтма бола? Хатирин къалдыргъан гиши булан къатнавну токътатмагъа яхшымы яда ондан тез гечип, унутмакъ ва къатнавну ерине гелтирмек къолаймы? Оьч алмакъ, жазаламакъ яда яман гьислени басылтмакъ яхшымы? Юваш болмакъ дагъыдан-дагъы яхшымы?
Тувулунагъан бу кепдеги соравлагъа жавап гьисапда булай айтмагъа ярар: биз бу дюньяда янгыз бир нечесе йыл яшажакъбыз ва шо аз къалгъан мюгьлетлени оьчлюкню гьакъында ойлаша туруп йибермек пайдалы болармы дагъы?! Болгъан ишни унутуп, яшавну «таза кагъыздан» башламакъ яхшы болмасмы дагъы?!
Хатири къалмакъ деген недир?
Хатири къалыв не зат экенни мекенли билмек учун инг башлап не зат саялы хуйланагъаныбызны ахтарып къарамагъа тийишли. Бир-бирде яшавубузда къыйынлыкълар тува ва ишлер биз сюеген кюйде бармай. Умутларыбыз яшавгъа чыкъмайгъанда биз пашман болабыз яда ачувланабыз ва гьатта хатирибиз къалагъан кюй де бола. Хатирибиз къалагъаныкъалмайгъаны тувулунгъан гьалдан гьасил, олай да хасиятыбызгъа гёре де болмагъа бола. Шолай гезиклерде хуйланмакъны орнунда биз гьатдан озуп чыгъылланмагъа, оьчлю болмагъа ва масъалабызны гюч булан чечмеге къарайбыз. Къатарбашланы атлары арагъа салынып «чайналагъаны» да кёбюсю гезикде шо себепден бола. Къанлы оьч алывчу информация къуралларда нече де бек яйылгъан келпет. Амма Ислам динде «оьч алыв» деген зат бармы экен? Шо масъалагъа шариат нечик янаша? Къарсалавлу адамлагъа динибиз не ёрай ва ачувланагъанда не этмеге герекни гьакъында Пайхаммарыбыз ﷺ не айтып гетген? Къуръанда булай айтыла (маънасы):
«…Эгер гечсегиз, шо Аллагьдан ﷻ къоркъувгъа ювукъ болур…» («Аль-Бакъара» деген сура, 37-нчи аят). Нени гьакъында айтыла? Пайхаммарны ﷺ ва сыйлы адамланы яшавун ахтарып къарасакъ, олар гьариси къыйынлыкълагъа тарып, гечмеге болурму деген сынавдан оьте болгъан. Хатири къалмакъ ва тас этив булан сынала болгъанлар. Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда булай айта (маънасы): «Рагьмулу бол, яхшылыкъ этмеге буюр ва авамлардан арек тур» («АльАъраф» деген сура, 199-нчу аят).
Бу аятда Яратгъаныбыз Пайхаммаргъа ﷺ багъып: «Рагьмулу бол» деп къоймай, яхшылыкъ этмеге деп де буюра ва гьатта авамлардан сакълан дей. Бу аятны малайик алып гелгенде Пайхаммар ﷺ огъар: «Шо сёзлени маънасы недир?» – деп сорагъан. Малайик жавап бермей, Аллагьдан ﷻ шону маънасын чечмекни тилеген. Яратгъаныбыз булай англатгъан (маънасы): «Есинг (къардашлыкъ яда къурдашлыкъ) аралыкъ бёлгенлер булан шоланы янгырт деп буюра. Сени къуру къойгъангъа да бер. Гьатта малынгдан айыргъан буса да, огъар тарыкъ буса, бер шогъар. Пеленче сагъа намартлыкъ этгени, яхшылыкъ этегенингни токътатмагъа герекмей». Бизге яманлыкъ ва зулму этегенни де геч дей бизге Есибиз. Инсанны лап оьр даражадагъы хасиятын суратлайгъан булай аятлар Къуръанда дагъы ёкъ. Къуръанда булай айтыла (маънасы): «Яхшылыкъда ва къайгъыда садагъа эте, ачувун басылта ва адамлардан гече. Гьакъ кюйде, Аллагь ﷻ яхшылыкъ этегенлени сюе» («Аль-Имран» деген сура, 134- нчю аят).
Мунда гьакъ герти бусурмангъа къыйышагъан хасиятлар суратлана. Иманы бар адам сабур болмагъа герекли. Бусурманлар бир къаркъараны санлары йимик. Къаркъараны бир саны ишлемейген болса, аврув ва гьатта ажжал гелмеге болагъанда йимик, бусурманланы арасында бирлик ёкъ болса, питне ва эришивлюклер башланса, шо да жамиятны кётюрлюкге, ругь оьлюмюмюне гелтирмеге бола. Шо саялы хатири къалгъанланы бириси напсын басылтып ва шайтанны васвасларын гери уруп, дин къардашын салам булан къаршыласа, Аллагьны ﷻ алдында лап яхшылардан болур. Алдынлыкъ этип салам берген гишиге о бириси жавап бермесе, не болур? Шо гьакъда Расулуллагь ﷺ булай айтгъан деп хабарлана: «Иманы бар адамгъа уьч гюнден артыкъ дин къардашына хатири къалмакъ гери урула. Уьч гюн гетсе, дин къардашына барып, саламлашсын ону булан. Эгер ол биревюсю салам берсе, экиси де шабагъатланажакъ. Амма ол экинчиси салам къайтармаса, гюнагь иш этген бола, биринчиси буса хатири къалывну гюнагьындан азат этиле» (Абу Давуд). Бир-бири булан ярашмагъан кюйде оьлюп гетсе, не болур олагъа? Шо гьакъда Расулуллагь ﷺ булай баянлыкъ берген деп айтыла: «Иманы бар адамгъа уьч гюнден артыкъ дин къардашына хатири къалмакъ гери урула. Дин къардашына уьч гюнден артыкъ хатири къалгъан кюйде оьлюп гетсе, жагьаннем агьлю болур» (Абу Давуд).
Гечмек – инсанны лап асил хасиятларындан. Къуръанда булай айтыла (маънасы): «Эгер бирев чыдамлы болуп гечсе, булай ишлерде токъташгъанлыкъ гёрсетмеге гьажатлы» («Аш-Шура» деген сура, 43-нчю аят). Шо себепден бусурманлар – гечеген, языкъсынагъан ва чыдамлы адамлар. Оланы гьакъында Къуръанда булай айтыла (маънасы): «…ачувланагъанын басылта ва адамлардан гече…» («Аль-Имран» деген сура, 134-нчю аят). Гечивню бусурманлар Къуръандан баш алмайгъанлар йимик англамай. Кёплер хатирин калдыргъанланы гечгенбиз деп айтмагъа бола буса да, тек ачув ва оьчлюк юрекден тайгъанча хыйлы заман гете. Оланы айланышы ичиндеги яшыртгъын ачувун белгилей. Иманы барлар буса гьакъ юрекден гече, неге тюгюл бу дюньяда сынавлардан оьтегенни биле ва оьз хаталарындан дарс ал, шо саялы чыдамлы ва языкъсынавлу бола. Уьстевюне, иманы барлар оьзленики тюз, башгъаланыки терс буса да гече. Олар тынч юйде уллу ва гиччи хаталаны гече. Иманы барлар айлана якъдагъы бюс-бютюн бары да зат Есибиз Аллагьны ﷻ пурманы булан болагъанны биле, Огъар таби бола ва ачувланмакъдан сакълана. Сынавлу ахатарывчулар артдагъы йылларда гелген гьукмугъа гёре, гечмеге болагъанланы савлугъу ва психикасы къатты бола.
Гечмек – сюннет, демек Пайхаммарыбыз ﷺ бизге этген ёрукъ. Гечивю ва оьзюнден тайдырыву булан бусурман адам ибадатгъа тенг гелеген яхшы иш эте. Шолайлыкъ булан ол менлигин сакълай, Ислам дин уьйретеген кюйде гьакъыкъатны излеп, хотгъамакъ алдынлы тюгюл, парахатлыкъ ва ювашлыкъ агьамиятлы. Мугьаммат Пайхаммар ﷺ булай айта болгъан: «Хатирингни къалдыргъан, сенден тартып алгъан ва сагъа гёре адилсиз болгъан булан яраш!» (Агьмат). Анас ибн Малик о гьакъда булай хабарлай: «Мен бирт де гёрмегенмен оьзюне яманлыкъ этген адамны Пайхаммар ﷺ жазаламагъа къарайгъанны, ол некъадар рагьмулу болмагъа ва гечмеге чакъыра болгъан» (Абу Давуд).
Абу Гьурайраны сёзлеринден имам Муслим сакълагъан гьадисде булай айтыла: «Рагьмулу къулуна Аллагь ﷻ къыйматлыкъдан ва гьюрметден къайры зат къошмай. Аллагь ﷻ учун саламатлы болагъанны Аллагь ﷻ оьр этер». Имам Ан-Нававини сёзлерине гёре, бу гьадисни эки тюрлю кюйде англамагъа бола: шолай адамны Аллагь ﷻ бу дюньяда да оьр этежек, саламатлыгъы себеп болуп ону беклешдирежек ва адамлар огъар гьюрмет этежек. Экинчи маънагъа гёре, бу адам дюнья яшавунда саламатлы болгъан саялы уллу шабагъатгъа ва оьр даражагъа герти дюньяда ес болажакъ. Рагьмулу Аллагь ﷻ бизин таза юрекли ва адамлардан гечеген этсин.
РАШИДХАН ГЬАЙБУЛЛАЕВ,
ДР-НЫ МУФТИЯТЫНЫ ФАТАВА БЁЛЮГЮНЮ КЪУЛЛУКЪЧУСУ
