Жаваплыкъдан къачыв
Ихтиярланы гьакъында кёп айтагъан, тек борчланы унутагъан девюрде жамиятны бузагъан тамаша гьал тувмагъа бола. Айтагъаным, бара-бара жаваплыкъдан къачагъанлыкъны гёребиз. Бу мердеш цивилизациябызны кюрчюлерин тоза, инамлыкъны ёкъ эте, къыйматлыкъларыбыздан айыра.
Жавапсызлыкъ – осаллыкъны белгиси
Борч кютювден баш къачыра яда башгъалагъа саллап къоя буса, шолайлыкъгъа жавапсызлыкъ деп айта. Булайлыкъ агьлюде, ишде яда пачалыкъ даражада болма бола. Инсан биле-биле туруп жавапсыз буса, шолай янашывну арты бек бузукъ бола. Натижада аралыкълар бузула, жамиятда татывсузлукъ, ишде кётюрлюк тува.
Масала, атасы яшларын тарбияламакъдан баш къачыра, муаллим – охувчуланы уьйретмей, загьматчы – алдына салынгъан борчланы кютмей буса, жамиятны бар-барлыгъы тозулма башлай.
Ислам динге гёре, жаваплыкъ – Яратгъаныбыз булангъы бизин дыгъарыбыз, инсангъа салынгъан уллу инамлыкъ. Сыйлы Къуръанда Есибиз булай айта (маънасы): «Биз кёклеге, ерге ва тавлагъа айры жаваплыкъ алмагъа таклиф этдик, тек олар къоркъгъанлыгъындан шо борчну кютмеге рази болмады. Амма инсан, гьакъ кюйде, адилли тюгюл кююнде (оьз-оьзюне) ва бирдокъда англамай туруп (негер рази болагъанны) шо борчну алды» («Аль-Азхаб» деген сура, 72-нчи аят).
Мунда жаваплыкъны маънасы ачыла: шо сайлав тюгюл, сынав. Жаваплыкъдан баш къачырагъанда, инсан оьз-оьзюне адилсиз ва натижасына авам кюйде янашагъан бола. Неге десе жаваплыгъына гёре соралажакъ.
Жаваплыкъдан баш къачырыв ёкъ. Борчлусан – сенден соралажакъ.
Яшавубузда баш къачырыв нечик болагъанны кёп яйылгъан бир-нече мисалларын мунда гелтирме ярай:
– шо да таманлыкъ эте деп ойлашагъан, янгыз акъча къазанывгъа берилген ата;
– бары да айыпны оьзю булан ишлейгенлеге саллайгъан ёлбашчы;
– гьар-тюрлю себеплер ойлашып, ишден баш къачырагъан загьматчы;
– борчланы къоюп, кеп чегивге берилген жагьил адам.
Жаваплыкъ къоювну натижалары
- Агьлю тозулув
Ата-ана авлетлерин герек кюйде тарбияламаса, яшлар яшав ёлун тапмай. Бара-бара бу гьал агьлюню буза. Там чартлагъан сонг, гюн сайын шо бузукълукъ сав бинаны бузагъанда йимик, аз затлардан агьлю де тозула.
- Жамият адатланы бузулуву
Ишчилер борчларын кютмеге сюймейгенде школалар, азарханалар, гьукумат идаралар осал бола, бузула. Ишден къачагъан гьар касбучу жавапсызлыгъы булан къурумуну ишин тоза. Натижада сав жамият кётюрлюкге багъып бара.
- Адилсизлик ва урушбатчылыкъ яйылыв
Судьялар адилсиз кюйде гьукму чыгъара буса, чиновниклер ва оьзге касбучулар ишиндеги борчларын кютмей буса, ватандашлар оьз юрюшюне жавап бермей буса, жамият бузулмай къалма кюй ёкъ.
Жаваплыкъгъа аз буса да немкъорай янашыв уллу къыйынлыкълагъа гелтирмеге бола. Ялгъан, алдатыв ва жавапсызлыкъ – гиччи-миччи хата тюгюл, ругь жинаятчылыкъдыр.
- Инамлыкъны тас этив
Эгер кимесе биревге жамиятны башын тутмагъа тапшургъанда, ол алдындагъы борчларын кютмей, адамлагъа намуссуз ва адилсиз янаша буса, бу гьал къайсы башчыгъа да инамлыкъны ёкъ этеген бола.
Булайлыкъны нечик ёкъ этмеге бола?
Адамланы лап гиччиден тутуп намусгъа байлап оьсдюрме тарыкъ. Этилген гьар ишни натижасы болагъанны англатма тарыкъ. Ондан къайры, уллулар оьсюп гелеген наслугъа багъыйлы, арив уьлгю гёрсетмесе болмай.
Башчылар, муаллимлер ва ата-ана борчларын лап оьр даражада кютегенлерден болмагъа герек. Неге десе яш тарбиялавда уллу адамны уьлгюсю айтылагъан хыйлы насигьатдан артыкъ.
Шону булан бирче, яшланы гёнгюн алма да тарыкъ, яхшы къылыкъ ва жаваплыкъ саялы, Есибиз олагъа уллу зувап язажакъны англатма тарыкъ. Загьмат – янгыз борч тюгюл, Яратгъаныбызгъа этилеген ибадат, деп адам англайгъан болгъанда, ол шондан баш къачырмагъа ёллар излемес.
- S. Гьакъ герти иманы бар гиши учун жаваплыкъ авур иш тюгюл, о дюр – намус ва къырыят (честь). Жаваплы адам оьзюню иши учун харс урар деп къарамай, бетлежек деп де къоркъмай – Аллагь * бары да затны гёрегенни ол яхшы биле.
Уьстюбюздеги борчлар намусубуз болсун, ташлама къарайгъан юк болмасын.
