Гьиллалыкъ: шо яхшымы яда яманмы?
Гьиллалыкъ – эки янсынлы иш. Бир якъдан, биз барыбыз да билеген кюйде, намуслу (честный) болмакъ бек яхшы ва тюзевлю аралыкъланы кюрчюсю санала. Башгъа якъдан буса… гертисин айтайыкъ: багъыйсыз гьалдан чыкъмакъ яда масъала чечмек учун, гьар ким де яшавунда бир керен сама да гиччирек гьилла къоллагъандыр. Муна шолай гезиклерде: «Булай этмек тюзмю? Гьиллалыкъ яхшымы, яманмы?» – деген соравлар арагъа чыгъа.
Гьакъыкъатда гьилла – бичакъ йимик. Бичакъ булан не эте буса, гьал шондан гьасил: бу савут булан экмек гесме де, адам оьлтюрме де бола.
Гьиллалыкъ булан четим гьалдан чыкъмагъа бажарыла буса, къыйынлы масъаланы чечмеге кёмек эте буса, шо заман бу «гьюнер» пайда гелтиреген хасиятдыр. Оьзгелер бир зат да этип болмагъанда, гьилласы булангъылар ёл тапмагъа бажара. Булай гьиллалыкъ адам арадагъы инанывну бузмай, некъадар – инсан гьакъыллы экенин, авур гьалдан чыкъма болагъанын, ойлашагъанын гёрсете.
Амма башгъа гьилла да бар – пайда учун ялгъангъа айланагъаны. Масала, пелен гиши «яхшыман» деп гёрюне, тек оьзюню тарыгъына къуллукъ эте. Яда буса, башгъаланы адашдырып, оьзюне пайда чыгъарма къарай. Муна булай гьилла айлана якъдагъы бары да затны буза: къурдашлыкъны, абурну, таза атны ва гьатта Есибиз булангъы аралыкъны да.
Ислам дин бу эки де гьилланы бек айыра. Кюрчюсюнде – намуслукъ (честность). Мугьаммат Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Алдатагъан – бизден тюгюл» (Муслим). Бу ажайып гючлю сёзлер. Шо гьадисден англашылагъан кюйде, алдатмакъ янгыз яман иш тюгюл, алдатмакъ булан бусурман адам оьзюне къыйышмайгъан, терс ёлгъа тюшеген бола. Шо саялы ялгъан инамлыкъны оьлтюре. Инамлыкъ болмаса, къурдашлыкъ да, агьлю де, тюзевлю аралыкъ да ёкъ.
Оьмюр сюрмек тынч иш тюгюл ва бир-бирде гьиллалыкъ – герекли зат. Мисал учун, сен оьзюнгню яда башгъаны якълайсан, сени гьукмунгдан пеленчени савлугъу яда бар-барлыгъы гьасил. «Дав – гьиллалыкъ», – деген айтыв да бар. Булай дегенде, гьар кимге де ялгъан айта турма герек демек тюгюл. Шо сёзлени маънасы – гьилла къолламакъ (гьакъыллы кюйде ойлашмакъ) яратылгъан ва бир-бирде гьатта тарыкъ да дюр. Бир-бир мюгьлетлерде гьалны бар кююнде айтмакъ яхшылыкъ тюгюл, авлиялыкъ.
Дурус гьилланы яман гьилладан айырагъан аслу башгъалыгъы – негет. Эгер сени гьилланг инамлы аралыкъны бузмай, башгъалагъа зарал этмей, адамланы алдатмай буса, шолай гьилла – арив ойлашып болагъанлыкъдыр. Эгер гьилланг ялгъангъа айлана, адамланы оьз пайданга къолламакъгъа «ишлей», башгъалардан «утмакъ» учун буса, шолайлыкъ гюнагьгъа элтеген абатдыр.
Шолайлыкъ булан, гьилла оьз-оьзлюгюнден сени я яхшы, я яман этмей. Гьилланы кюрчюсю агьамиятлы: напсмы яда яхшылыкъмы. Инсан таза намуслу ва яшавда ёл тапма болардай гьакъыллы буса – бу гючдюр. Яхшы болма къарап яда башгъагъа зарал этмек учун, гьилла къоллай буса – бу оьз-оьзюн бузагъан яман иш.
Башгъача айтгъанда, гьакъыллы болмакъ яхшы, алдатывчу болмакъ яман. Ойлашагъан болмакъ яхшы, ялгъанчы болмакъ яман. Оьз-оьзюн къоруп сакъламакъ яхшы, хыянатчы болмакъ яман.
Болгъан ишни эсге ал: балики, яшавунгда бир пелен эрши иш этмегенсен, тек этгендей гёрюнмес учун, бир-бир агьвалатланы ойлашып чыгъарасан. Сёзлени безендиресен, бир-бир затланы яшырасан, башгъаларын къошасан… Булай алгъанда увакъ затлар, тек шолар ялгъан ва сен шону англайсан. Ялгъангъа башлап инанмакъ да бар, тек узакъгъа бармажагъы белгили. Инамлыкъ да тас этиле. Адамлар сагъа макюрчюге йимик къарайгъан бола. Сагъа аркъатаямай, инанмай. Шолайлыкъны лап яманы – ичингден бузуласан. Шо мюгьлетинде утгъансан, тек ичинг рагьат тюгюл, жанынг гертини биле чи.
Гьасили, гьилла – я къурдаш, я душман тюгюл. Шо дюр Есибиз бизге гьакъыл булан бирче берген къурал йимик. Шо къуралны къоллайгъан кююбюз бизден гьасил бола. Дурус гьилла – терен гьакъыл, арив ойлашма бажарагъанлыкъ, оьзюн якълама болагъанлыкъ. Терс гьилла – ялгъан ва алдатыв. Гьалгъа къарап: «Мен этген ишден сонг не къалар – инамлыкъмы яда гьёкюнчмю?» – деп оьз-оьзюнге сорав бер.
Гьалны тюз багьаламакъ учун, намус не айтагъангъа къарама тарыкъ. Гьиллангны гьакъында къурдашынга тюгюл, Яратгъаныбызгъа айтагъан бол. Оьз-оьзюнгню якъламай, арив сёз къолламай – бар кююнде айт. Шо мюгьлетде жанынгны не гьислер бийлер? Муна шо болажакъ дурус жавап.
