Къулчулукъгъа тарытагъан гюнагь
Арт вакътилерде халкъ арада кредитге ону-муну алыв генг яйылгъан. Бу масъаланы дин ва экономика булан байлавлу эки яны бар.
Дин якъдан алгъанда, мунда англашылмайгън зат ёкъ: Ислам асламчылыкъны гери урагъангъа шеклик ёкъ. Хыйлы аятлар ва гьадислер бу иш гюнагь экенни белгилей ва шону юрютмеге бирт де ёл къоймай. Табарани сакълагъан гьадисде булай айтыла:
«Оьзюню арты булан гелим гелтиреген къайсы да борч асламчылыкъ санала» («Фикгь аль-мангьаж). Мундан англашылагъан кюйде, банкдан борчгъа алынгъан акъча, ону оьлчевюне ва болжалына къарамайлы фикх гёзден къарагъанда асламчылыкъ деп санала. Не йимик асламчылыкъ буса, огъар не ат берилсе де, гьарам.
Кёплер шо гьакъда биле буса да шо гюнагьдан сакъланмай. Бу макъалабызда эсгерилген масъаланы экономика янын ахтармагъа сюебиз. Гьалиги заманда кредитлеге кёп агьамият бериле, неге десе экономика оьсювге шо тувра таъсир эте. Мал чагъыртагъанлагъа кредитлер сатывун артдырмагъа дагъы да имканлыкъ бере. Мени гьисабымда буса, кредитлер бары да гезикде дегенлей адамлагъа янгыз зарал гелтире. Мен ону-муну алывгъа болушлукъ этеген кредитлени гьакъында айтаман мунда. Шо ишге сугъулгъан адам ёлугъагъан хыйлы масъалаланы суратламагъа бола.
Шолардан уьч аслусун белгилейим:
1.Борчгъа алынгъанлыкъны басгъыны
Кредитлер булан байлавлу бойнуна алынгъан борчлар адамгъа басгъын этегени ачыкъ. Уьстевюне, инсан о-бу гьукму чыгъармагъа, ёл излемеге къарайгъанда да шолар огъар къатты кюйде таъсир эте. Бойнуна алынгъаны кёп болгъан сайын шо басгъын да авур бола.
Мисал гелтирейим. Балики, сизин уллу кредит борчугъуз бар ва бир къуллукъда ишлейсиз. Шо ишигизден къайры гелим башгъа бир ерден де гелмей ва борч янгыз алапаны кёмеги булан тёлене. Булай гьалда сиз ишигизге къатты кюйде байланасыз. Сиз бир затны яхшы англайсыз – ишсиз къалсагъыз, кредит тёлемеге имканлыкъ къалмажакъ. Борчну тёлемеге болмасагъыз, зарал гёрмеге башлажакъсыз, атыгъызгъа тамгъа салынажакъ ва гележекде дагъы кредит алмагъа болсагъыз тамаша.
Кредит тёлевге къарайгъан къуллукъ борч нечик тёленегенни ахтара ва низам сакъаланамы деп тергей. Бойнугъузгъа бир зат да алынмагъан эди буса, ишигизге де, гьалыгъызгъа да енгил кюйде янашар эдигиз. Балики, къоркъмай оьз ишигизни ачмагъа ярар эди. Яда бу ишни къоюп, къолай алапасы булангъы ва къужурлусун излеп къарамагъа тарыкъ болар эди. Амма кредитлени авурлугъу къабул этеген гьукмугъузгъа туврадан-тувра таъсир эте.
Сиз бек сакъ боласыз ва гелип турагъан гелимигизге къатты кюйде байланасыз. Тас этмекни къоркъуву нени буса да алышдырмакъ гьсилерден артыкъ! Акъча булан байлавлу басгъын умуми гьалыгъызгъа да таъсир этегенни гьакъында айтмаса да англашыла. Уьстюгюзге къамалгъан борч заманда бир гьалеклик тувдура, стрес гелтире ва савлукъну буза.
2.Терс янашыв тувулуна
Мен ойлашагъан кюйде, кредитлени тынч кюйде алмагъа болагъанлыкъ яшавгъа терс янашывну болдура, демек инсан оьз имканлыкъларына алдана, гьакъыкъатгъа къыйышмайгъан кюйде янаша. Адам нени буса да гьали алып, сонг тёлей турмагъа бола.
Тёлев гьали берегенинден эсе артыкъ, кёбюсю гезикде шайлы артыкъ болажагъы гьакъда ойлашмагъа сюймей къала. Масала, мен машин алмагъа сюемен, тек акъчам ёкъ. Уьстевюне, гьалиги гьалым алышынмай бар кююнде къалса, гележекде машин алмагъа болардай бир имканлыгъым да болмажакъ. Булай гьалда имканлыгъым да этмеге сюегеним де бир-бирине къаршы чыгъа. Яшавда нени буса да алышдырмагъа герекли гьал шолай тувулуна. Булай гьалдан чыкъмакъ учун мени янымдан лап яхшы иш не болур эди?
Мен артыкъ къазанмагъа яда чыгъышларымны кемитмеге герегим ачыкъ. Олайлыкъда, терен ойлашып къарап, машинде магъа гьажатлыкъ ёгъун гёрермен бугъай. Амма шолай этмекни орнунда, уьстден къарагъанда лап тынч гёрюнеген ёл бар: мен бир зат да алышдырмайман, кредит алып машинге минемен ва адатлы яшавумну узатаман.
Шону булан бирче бойнума алынгъан борч гележекде яшавумну алышдырмакъгъа пуршав эте. Шолайлыкъ булан, кредитге сугъулув гележек яшавумну яхшы янгъа багъып алышыдырмакъгъа тогъас болуп токътай!
3.Тарыкъсыз чыгъышлар
Енгил кредитлер тарыкъсыз алывлар этмеге генг кюйде ёл ача. Бир танышым оьзю булан болгъан ишни хабарлагъан эди. Ол бир гезик техника сатагъан тюкенге не бар, не ёкъ деп къарамакъ учун гирген болгъан. Онда буса о заман телевизор алгъангъа процент къошулмай кредит берилеген акция юрюле болгъан. Кёплер, озокъда, англайдыр коммерция къурум оьз пайдасы болмаса ишлемесни. Булай гезиклерде гёзге илинмейген гьилла болмаса кюй ёкъ: малны кемчиликлери болмагъа ярай, яшырылгъан уьстюне къошув да бола (дыгъарда увакъ гьарплар булан язылгъанны яхшы кюйде охумагъа тарыкъ) яда мал гьамангъы заманындан багьа сатыла. Амма къычырыкълы реклама ва адамланы гьавайын затны сюегенлик оьз ишин эте. Натижада танышым уьюне янгы телевизор булан гете. Ондан да агьамиятлысы – янгы борчгъа гиргени. Ону уьюнде телевизор ёкъ тюгюл эди, тек бу янгысы уллу да дюр, кредитге къошум гьакъ да алынмай.
Эгер оьзюгюз сюеген яшав гьалгъа маягъыз етишмей буса, инг башлап къайдан борчгъа алайым деп ойлашмагъа тарыкъ тюгюл – бу лап да эринчекли ёл. Шолайлыкъ масъаланы аз замангъа чече. Булай гезиклерде борчгъа гирмейли гьалдан нечик чыгъайым деп ойлашмакъ тюз болур. Мисал учун, гелимни артдырмакъны гьайын этмеге яда чыгъышланы кемитмеге тарыкъ. Эгер бойнугъузгъа алынгъан кредит бар буса, шондан тез-тез къутулмакъны гьайын этмеге яхшы болур. Алынгъан борчну оьлчевю гьар айлыкъ къазанчыгъыздан шайлы артыкъ буса, гёз алдагъы ёрав – гьар айда болагъан гелимни ва чыгъышланы сиягьын язмакъ ва шогъар гёре къатты кюйде юрюмек. Гьисапгъа алынмагъан чыгъышланы да гери урмакъ. Алынгъан борчну заманы гелгенче алданокъ тёлей турса яхшы болур, неге десе шондан болгъан чакъы тез къутулмагъа герек. Яшав гёрсетеген кюйде, бирбирде ёкъ ерден акъча тарыкъ болуп бола. Шолай гезиклер учун артгъа салынгъан бокъча болса лап яхшыдыр. «Резерв» жыймакъ учун лап тынч кюй – гьар ай гелимден бир пайны тайдырмакъ.
Масала, 5, 10 яда 15 процент ва къолай гелимигизни тиймей жыймагъа болсагъыз бек арив болур. Оьз гезигинде тайдырылгъан акъча къошум гелим гелтирмеге де бола. Акъчагъа акъча къошула дегени де ерсиз сёзлер деп атймас эдим. Кредит алгъан адамланы башына къайгъы тюшегенде йимик, бу масъаладан умуми жамият да зарал гёре. Англамагъа тынч болагъан кюйде, булай айтар эдим: кредитге мал берив – сатыв-алывну артдыра, сатывлар артагъаны буса – багьаланы гётере. Озокъда, политиклер ва экономистлер кредитлер экономиканы «къыздыра», алгъа тарта, мал чыгъартывну артдыра ва адамлагъа булай алып болмайгъанны алмагъа имканлыкъ бере, банкланы да байыкъдыра деп айтажакъ ва булайлыкъны якълажакъ. Амма гьалны теренден ахтарса, кредитлер – зарал ва яманлыкъ гелтирегенни гёрербиз.
Сакъланмакъ лап тюз болур
Борч булангъы масъала динибизде айрыча агьамиятлы экенин хыйлы гьадислер гёрсете. Ондан къайры, Къуръандагъы лап уллу аятланы бириси – борчну гьакъындагъы аят («Аль-Бакъара» деген сура, 282-нчи аят).
Бу масъала ажайып тюгюлмю дагъы, эгер Мугьаммат Пайхаммар борчу барлар учун жаназа къылмай болгъан буса?! Гьадисде айтылагъан кюйде, Аллагьны ﷻ ёлунда шагьит болуп оьлген де гирмес женнетге борчун тёлемей туруп. Гьакъыл тёбе Лукъман буса булай ёрагъан болгъан: «Борчдан сакъланыгъыз: гюндюз шо сизге ягьын сындырыв, гечелер буса – авур ой басыв». Гертиден де, гьакъыллы болайыкълар, экономикадан билимибиз болса, къулчулукъгъа тарымакъдан, гюнагьгъа тюшмекден сакъланарбыз, Аллагь ﷻ буюрса.
РАШИДХАН ГЬАЙБУЛЛАЕВ,
ДР-НЫ МУФТИЯТЫНЫ ФАТАВА
БЁЛЮГЮНЮ КЪУЛЛУКЪЧУСУ
