Яш ашамай. Не этеймк?
Яш ашамай. Не этеймк?
Бу масъалагъа гёре биз алда да язгъан эдик, тек шону агьамиятлыгъы шогъар дагъы да къайтмагъа борчлу эте. Гиччи яшлар не берсе де ашамагъа сюймейген гезиклени гьакъында айтайыкъ. Ач тюгюл, хам-хум этип ачлыгъын басылтагъан, авруйгъан яда артыкъ ашатагъан саялы ашдан уьркген кюйлени эсгермейбиз. Аслу гьалда, бу масъала булан биз, аналар (аталар ишдеги заманда) ва улланалар, къаршы болабыз.
Яш инжитмей, тийишли кюйде гюнде герек чакъы ашасын учун не этмеге тарыкъ? Билегенлени, ахтарывчуланы сёзюне агьамият берип къарайыкъ. Ахырда буса, оьзюмден де бир ёрав берермен.
Бир зат да ашамагъа сюймейген бир-бир яшлар бола. Кёбюсю гезикде къаркъарасы арыкъ бу гиччипавлар татли кампетлерден чи «отказ» этмей, гьатта тоймаса да, бошгъапдагъы ашны чы ашамай. Шогъар да къарамайлы, булар аврумай, чагъына гёре чарс ва югюрюк яшлар. Бу гьакъда психологлар, диетологлар ва яш наслу булан байлавлу оьзге касбучулар не айта экен?
Биринчи ёрав – берилеген ашны тюрлю-тюрлю этмек. Озокъда, гьамангъы бир ашгъа уьйренген ва дагъы башгъаны сюймейген яшлар ёлугъа, тек биз гьали башгъа затны гьакъында айтабыз. Масала, яшыгъызгъа пайдалы саналагъан ренкли къапуста бермеге сюесиз, ол буса ону, мисал учун, бишген кюйде ашама сюймей. Шолай гезикде бу къапустаны башгъа кюйде «гьазирлеме» ярай чы: оьзге овошлар булан къошуп бермеге, пюре йимик этмеге яда къарасанг шо не экенни де англап болмайгъан кюйде онгармагъа. Аслусу витаминлери къала чы!
Экинчи ёрав – сабур болугъуз. Бирт де яшыгъызны гючден ашатмагъыз, айрокъда ол гёрюп болмайгъан ашланы бермегиз. Шолайлыкъ онда стрес тувдурмагъа ва сюймейген ашны бирден-бир ушатмайгъан болажакъ. Сонг буса савлугъуна зарал гелтирежек. Уллулар яшны не этип де ашатмагъа къарайгъаны яман натижалагъа гелтирмеге бола. Бир нече йыл алда нарыстаны нохут шорпагъа «уьйретмек» учун уллана «герекни» артыкъ этип, амалсыз яшгъа къуру шону берип тургъан. Натижада, яшны ичеклерине гюч болуп, гьаран оьлеген ерден сав къала.
Уьчюнчю ёрав – аш ашавну оьз гезигин (режим) сакъламагъа гереклик. Эртенги, тюш ва ахшам ашланы оьз заманы болмагъа тарыкъ, гьар гюн аш бир вакътиде ашалагъан кюйде. Эгер де токъташдырылгъан аш ашавну арасында о-бу хам-хум этиле буса, яшны ашгъа иштагьлыгъы таяжакъ.
Дёртюнчю ёрав – берилеген ашны оьлчевю яшны чагъына гёре болмагъа тарыкъ. Уллу адам да ашап битдирип болмасдай бошгъапны тав чакъы толтургъанча, яшны алдына битдирер кюйде аз салса яхшы (балики, ашап битдирип, дагъы да тилер).
Бешинчи ёрав – ашайгъанда агьлю бир тепсини артында жыйылып ашамакъ. Уллуланы уьлгюсю юкъмай къалмай, шо саялы олар этегенни этемен деп, яшлар да тепсиге къошулажакъ, бек ач тюгюл заманда да. Айлана якъдагъылар ашайгъанны гёрюп, балики, яшлар да бошгъапларын «тазалар». Озокъда, бирче жыйылагъанда арадагъы кеп-гьал да илиякълы болмагъа тарыкъ.
Алтынчы ёрав – яшны алгъасатмагъа тарыкъ тюгюл. Ач тюгюл заманда, ол чалт ашай буса – оьзю ушатмайгъан ишден тез къутулмакъ бола. Шолай ашав бир пайда да бермес. Алгъасамай, мекенли ерлешип, ашындан леззет алып ашамакъ – лап багъыйлы кюй.
Еттинчи ёрав – ашагъанча алдын орамгъа чыгъып бираз геземек. Таза гьавада ари-бери юрюв дамагьны артдыра деп санала.
Сегизинчи ёрав – аш ашав тийишли кюйде оьтмеге тарыкъ. Ашны вакътиси гелгенде тепсини артына олтуруп ашамагъа герек. Ятагъан ерде, ойнайгъан гьалда аш ашав болмай. Олай да, агьамиятны якъ-якъгъа бакъдырмагъа тюшмей. Яшны къолунда оюнчакъ, телефон, гёз алдында телевизор болмагъа герекмей.
Тогъузунчу ёрав – тепсини безендиригиз. Овошлардан юлдузлар яда гёз ушатар йимик оьзге оюш-къуюш этип яшны агьамиятын тартыгъыз.
Онунчу ёрав – белгили буса да, тек пайда гелтиреген тюрлю-тюрлю гьиллалар. Оюн меселде этилмеге де бола: «бир къашыкъны ана саялы, бир къашыкъны ата саялы, уллана, уллата саялы…», «ач авзунгну машин геле тура…» ва шу кюйдеги оьзге гьилла. Шу ёрукъда оьзюгюз де ойлашып башгъа кюйлени къоллама боласыз.
Яшны ашама сюеген этмек учун, озокъда, ёравлар дагъы да бар. Ойлашып йиберсе, гьар ким оьзю де кёп-кёп янгыларын чыгъартар.
Гьали буса, оьзюм билеген ёравну таклиф этейим. Шорпалар, кашалар ашар чагъына етишген мени гиччи къызардашым не этсенг де ашамагъа сюймей эди. Бир гезик атабызны башына ажайып ой геле: къызардашымны шорпа булангъы бошгъабына ол татли кампот тёге. Тамаша иш, татли шорпаны къызашым бек ушатып, ашап битдире.
