«Сюювю аз»: неге яшлар гюллеме башлай?

Балалары яман хасиятлы болагъанны гьис этегенде, ата-ана уялма башлай – «ону чу бизбиз тарбиялагъан», къоркъа – «адамлар билип къойса», гьалекли бола – «мундан да бетерин этип къойса?»

Гюнчюлюк бек яман хасият. Ону яманлыгъындан малайик йимик гиччипавлар аждагьадай бола. Нарыста гюллейгенде мунда ончакъы теренге гетген масъала ёкъдур. Къурдашыны оюнчагъы саялы бираз йылагъанда, огъар да шолайысын алып, маслагьат этме бола. Амма яш оьсе туруп ондагъы гюнчюлюк де арта. Шону натижасында агьлюде даим къавгъа, эришив тува, гьатта тенглилерине гюч этмек ва уругъа тарымакъ да бола. Белибизден болгъан яшларда бу яман хасият къайдан геле экен ва шону алдын алмагъа нечик бола дагъы?

«Гиччи яшлар гюнчю гьислени 5 йыллыкъ чагъында биринчилей гьис этме башлай. Дёрт йыллыкъ чагъындагъы яшлар оьзлеге агьамият бермекни талап эте, макътагъанны сюе. Ондан гиччи яшлар да оьзлени сюйгенни сюе, тек о гьислер башгъа. Дёрт йылдан сонг яшланы англаву алышына. Баласы тораймакълыгъы ата-ананы ругьландыра», – деп психологлар яшланы бу алышынываларын англата.

Ахтарывчулар гьисап этеген кюйде, яшлар уьстюнлюклерин лап аявлу адамлары – анасы ва атасы – гьис этгенни сюе. Дёрт йылдан беш йыл болгъанча олар янгыз оьзлени макътагъанны гьайын эте. Мунда къоркъма зат ёкъ, яшлар оьзлени макътагъанны сюеген бу тирет тез бите. Ата-ананы янындан макътавгъа тойгъан яшлар оьсювюн узата.

«Гюнчюлюк ва къызгъанчлыкъ бир-бирине байлангъан. Шоланы кюрчюсю «мен яхшыман ва мени сюймеге тарыкъ» деген инаныв ёкъдан гьасил бола. Шону англамакъ гиччилеге де, уллулагъа да бек агьамиятлы. Шолайлыкъдан къуру къалгъан адам, оьзюне бакъгъан сюювню талап этмеге къарай, оьзюн башгъалар булан тенглешдире, къыйнала, оьзгелерден кем тюгюлюн не этип де билдирмеге къасткъыла. Яш оьзюне сююв талап этеген гьалда буса, инсан оьсеген кюрчю бузулгъан демек бола», – дей сынавлу психологлар.

Яш уллулагъа оьз пикрусу бар дегенни гёрсетме сюеген ва биринчилей нени буса да талап этмеге башлайгъан вакътини къутгъармай къоймакъ агьамиятлы. Яшлары бар гьар ата-ана биледир авлетлерини эки-уьч йыллыкъ ажайып заманын. Шо вакътиде авлетлери оланы тыныш алмагъа къоймайгъан заманы. Эки-уьч йыллыкъ яшлар о тарыкъ, бу тарыкъ булан ата-ананы гёзюн ачма къоймай. Оьз гьайында айланмагъа башлай турагъан яшларыны шо гьислерин ата-ана басылтмаса яхшы. Шолай этсе, ол оьз-оьзюне инанагъан болуп оьсежек. Уллулар эки йыллыкъ яшлагъа даим уруша, айып эте буса, кемчиликли яшман, деп нарыста эсине гелеген болажакъ. Шо вакътисинде яшлар ата-анасына инанагъан заманы.

Гюнчюлюк – къапкъун

Яшлар оьзлени къыйматлыгъын сезмей буса, олар бу гьисни башгъа зат булан толтурма къарай. «Эгер яш нени буса да алмагъа бек сюйсе, шо гьакъда даим ойлаша туруп, натижада мурадына етишмеге болса, ону эсине гелеген кюйде, ойлашгъанына ес болгъанда ону агьамиятлыгъы да арта», – деп билдире психологлар. Яшлар къурдашларына, инилерине ва гиччи къызардашларына гюллей. Оланы эсине гелеген кюйде, олардагъы не йимик буса да оюнчакъ бар саялы, олагъа бакъгъан сююв де артыкъ. Оьсе туруп гюнчюлюк булан байлавлу «затлар» алышына: адамны тыш гёрюнюшю, гьакъылы, пагьмусу, къылыгъы гюлленеген бола. Амма адам не чагъында буса да, гюнчюлюкню кюрчюсю бир – «мен яхшыман ва мени бек сюйме герек», деген ойгъа берилив.

Гюнчюлюк гьислени нечик басылтмагъа бола?

Ахтарывчулар гьисап этеген кюйде, уллуланы лап уллу янгылышы – олар яшларындан гюнчюлюк гьислеринден тезокъда къутул деп талап этегенликде. Кёплеге танывлудур бу гьал: башгъа биревде гёрген оюнчакъ оьзюнде неге ёкъ ва оьзюне де шолайысын алсын деп талап этип, бир токътамай йылайгъан яш. Булай гезикде ата-ана гюнчюлюк эрши хасият ва яман яшларда бола, деп англатмагъа башлай. Шолай «насигьатдан» сонг къызлар ва улунлар оьзлени дагъы да бек яман яш деп гьис эте. Психологлар айтагъан кюйде, шолай гезиклерде башгъача янашмагъа тарыкъ. Инг башлап яшны гьислерини гьакъында лакъыр башлама тарыкъ. «Сен бу оюнчакъгъа ес болмагъа сюегенингни мен бек яхшы англайман», – деп башлама тарыкъ. Сонг ону муратлары не булан байлавлу экенин ва шогъар бу оюнчакъ гертиден де тарыкъмы деп пикру алышдырма тюше. Яш оьзюн сюймейгенин гьис эте буса, ата-ана къасткъылып шо шолай тюгюлюн гёрсетмеге бола. Гюнчюлюкню къадагъа этив, акъыр-къычыр, такъсыр булан ёкъ этмеге бажарылмай. Ону «дарманы» – агьамият берив, инамлыкъ, яшны гьар уьстюнлюгюне сююнмеге бажарыв. Баласын бек сюегенин ата-ана даим гёрсетмеге, белгилемеге тарыкъ, шо заман яшны гьислери де тюзевлю болур.

«Сюювю аз»: неге яшлар гюллеме башлай?