«Анам, ал магъа шуну да, муну да!»
«Анам, ал магъа шуну да, муну да!»
«Уланыма он эки йыл бола ва ол акъчаны бир хадирин де билмей, – деп ана кант эте. – Агьлюде харж булан ишибиз онча арив тюгюл, мен огъар шо гьакъда айтсам да, ол тынглама сюймей, оьзюнюкин айтып, акъча тилей. Биз огъар олай да тарыкъ герекге, школада ашамакъ ва байлавлукъ учун акъча беребиз, тек ол шону тез харжлап битдире – сагъыз, соклар ала, бир-бирде къурдашларына да алып бере. Акъчаны аявлап харжламакъгъа уьйретип болмайман шону…»
Кюйге къарагъанда, бу масъала хыйлы агьлюде танывлу. Кёбюсю гезикде яшлар анадан тилей – ону юреги йымышакъ, шо саялы гери урув болмажакъгъа умут эте.
Оьрде эсгерилген гьалны эшитгенде, башгъа бир къатын булай ойлаша: «Балики, шо ана авлетлерин сюеген кёбюсю ата-ана этегендей этгендир – ожакъда акъча булангъы масъала авур гьалда экенин яшлардан яшырма къарайдыр. Мени балам буса, башындан тутуп бары да затны биле, ондан яшырагъаным ёкъ. Багьалы телефон уланым менден нечик талап этсин, эгер менде оьзюмде де шолайысы ёкъ буса?»
Башгъача айтгъанда, ата-анасы яшны бары да сюйген-сюйгенин алып болмайгъанын ачыкъ этеген кюй – ожакъдагъы акъча булангъы гьалны огъар бар кююнде заманында англатмакъ. Ондан къайры, яш оьзю де агьлюню бир гесеги чи. Шону булан тамамланмагъа тарыкъ тюгюл. Яшны лап гиччи заманындан башлап, акъчаны дурус харжлайгъан кюйге уьйретмеге тарыкъ.
Инг башлап, тюкенде сатылагъан бары да зат акъча берип алынагъанын яшгъа етишдирмеге тюше, ата-ананы буса сюйген нени де алмагъа харжы кёп тюгюл, етишмей. Ал заманларда сатыв-алыв этилегенде кагъыз акъча юрюле эди буса, гьали карточка булан тёленегенде, яшны эсине бары да зат тегин бериле деп гелмеге бола. Шо саялы карточка нечик «ишлейген» кюйню яшгъа бар кююнде англатса яхшы болур. Карточкагъа алапа къайдан геле, онда нечик сакълана, сонг къайда гете, ахырда не бола – буланы барысын да яш билсе яман болмас. Тюкенге барагъан заманда иш этип кагъыз акъча алып, яшгъа малны багьасын гёрсетсе, кассада тёлейген кюйге уьйретсе, чекни къолуна тутдурса, ону сатыв-алывда англаву артар.
Агьлюде не затгъа акъча харжланагъанны аян этмек учун, кагъыз язып алынагъан затланы сиягьын этмеге ва шону яшгъа гёрсетмеге ярар. Уьчюнчю-дёртюнчю класдан башлап, охувчу яшгъа гьар ай пелен оьлчевде оьзюню тарыкъ-герегине бир къадар акъча бермеге яражакъ. Яш берилген акъчаны ай битгенче тез харжлап битдирсе, шогъар дагъы да берип къошмагъа тарыкъ тюгюл. Дагъы ёгъесе яш акъчаны хадирин билмес ва харжын аявлап юрютюп де уьйренмес. Шолай этилсе, оьсюп гелеген адам акъчаны дурус кюйде юрютмеге болажакъ, оьзю учун не алдынлы ва не зат сонг алынса да ярайгъанны билеген болажакъ.
Шолай яшавлукъ сынав яшны оьз-оьзюн тергевню тюбюнде скъламагъа уьйретежек. Булай гьал оьзге ишлеге де тие, яшны низамлы эте. Бир-бир уллулар да тергевню тюбюнде сакълама болмай оьзлени. Болмаса болмайгъанны тарыкъсыз затдан айырып болмакъ – яшавда бек тарыкълы ва агьамиятлы гьюнер.
Акъчаны юрютмеге уьйретеген бирдагъы арив сынав – акъча жыйыв (копилка). Шону юрютмеге башласа, яш оьз-оьзюн тергемеге уьйренежек, неге десе къолгъа тюшеген гьар манатны тез харжлап ёкъ этмек – бир иш, гёз алгъа тутгъанны алмакъ учун, акъчаны аявлап жыймагъа болмакъ – башгъа иш.
Яшланы акъча юрютмеге уьйретмек учун, финанс оюнлагъа машгъул этсе яхшы, неге тюгюл ойнамагъа сюймейген яшлар болмай. Оюн буса, сюйсе столну уьстюндегиси яда телефондагъысы болсун, яшны кёп затгъа уьйретмеге бола. Мисал учун, яшгъа 100 манат бериле ва ол нени алажагъыны сиягьын эте: шоколад – 40 манат, къалам – 20 манат, оюнчакъ – 70 манат, ойнайгъан ерге бармакъ – 100 манат ва шолай башгъалары языла. Сонг берилген акъчагъа не зат алажагъын яш оьзю сайлай. Олай да, къолундагъы акъчасын аявламакъ учун, ол не этмеге боларны, яшгъа таклиф берип къарама ярай. Масала, тюкенде акция болгъанча къаражакъмы, учуз ерден излеп къаражакъмы ва шолай башгъалары.
