Къум
«Бир гезик ана кокан сатып алып, яшларына бермеге сюйген. Емишлени бошгъапны ичине салгъан. Гиччи Ваня бирт де кокан ашамагъан ва оланы ийислеп тура. Яш бу емишни бек ушата. Ашамагъа тамагъы тургъан. Коканны айланып юрюй. Уьйде бирев де къалмагъанда, чыдап болмай, ол алып коканны бирисин ашай. Ашама олтургъанча ана санап къарай ва бир емиш етишмейгенни гёре. Шо гьакъда ол атагъа билдире.
Ашап турагъанда ата:
– Яшлар, арагъызда кокан ашагъаныгъыз бармы? – деп сорай.
Яшлар бир тавушдан:
– Ёкъ! – дей.
Къызарып къып-къызыл болгъан Ваня да:
– Ёкъ, мен де ашамагъанман, – дей.
О заман ата:
– Ким буса да сорамай ашагъаныгъыз о – яман, тек о да къайырмас. Кокан ашайгъанда билмей къумну (косточка) ютуп ичине гетсе, бир гюн де гетмей оьлежек. Шондан къоркъаман, – деп билдире.
Ваня агъарып:
– Къоркъма зат ёкъ, мен къумну ютмадым, терезеден ташладым, – дей.
Бу сёзлени эшитгенде уьйдегилер барысы да кюлеп йибере, Ваня буса йылай».
Муна шулай гиччи буса да, тек уьлгюлю хабар язгъан уллу рус язывчу Лев Толстой. Яшлар, бу хабарны маънасы къум ютма ярамайгъанлыкъда тюгюл экенин англагъансыздыр. Мунда гертиликни, ялгъан айтма ярамайгъанлыкъны ва къоркъма тюшмейгенликни гьакъында айтыла. Гиччи Ваня анасы бергенче чыдамай, тепсиге къол узата. Амма о масъала тувдурагъан иш тюгюл. Этген ишине мюкюр болмагъаны – муна масъала. Этген ишин бирев де билмей къалажакъ деп ону эсине гелген. Амма, яшлар, билигиз, яшыртгъын иш къачан буса да ачыкъ болмай къалмай. «Ялгъанны къуйрйгъу къысгъа», – деп негьакъ айтылмай. Ондан къайры, бир керен ялгъан айтгъан адамгъа дагъы инанмайгъан бола. Инанмакъны гери къайтарма сонг бек къыйын. Гертини айтмакъ – инсанны арив хасияты барын, огъар инанмагъа ярайгъанын гёрсете.
