Байлавлукъ юрютмек
– Сёйлешдик, сени ананга соцсетден таба йиберсин, деп мен анама тилермен. Савбол! – деп Марат телефонну сёндюрюп, анасына къайтара. – Ана савбол, ярай буса, къурдашымны анасына байрамыбызда этилген суратланы йибер.
– Йиберермен, – деп ана сёз бере.
Марат уллатасыны янына бара. Онда ону телефонун гёре. Шону гёргенде Марат ойгъа бата.
– Балам, не сюйген эдинг? – деп уллата сорай.
– Мен бир затгъа ойлашаман, – дей Марат уллатасыны къырыйына олтуруп. – Сизин гиччи заманыгъызда телевизорлар да ёкъ эди. Башгъа-башгъа шагьарларда яшайгъанлар бир-бири булан нечик къатнай эди?
– Биз кагъызлар яза эдик, уьзюрю себепге гёре чалт билдирив этме сюйгенде телеграм йибере эдик.
– Кагъызларыгъыз нечакъы замандан етише эди? Ярты гюнден гелеми эди?
– Къайдагъы зат! Олар жумалап ёлда къала эди.
– Шончакъы узакъ къаламы дагъы?! Къурдашларыгъыз булан ойнамагъа нечик бара эдигиз? Шагьарны айланып чакъыра турмакъ онгайсыз чы. Бирче жыйылгъанча гече де болур, – деп Марат кюлей.
– Шолай ерлеге чыкъмай эди. Къайда ва къачан ёлугъажагъыбызны гьакъында биз гьар заман алданокъ сёйлеше эдик. Бирев гелмей къалмакъ нагагь да болмай эди. Авруса яда анасы къоймаса тюгюл, – деп уллата иржайып англата.
– Гьали буса, телефон сёйлесенг бола. Бир минутну иши, – дей Марат. – Ата, сени биринчи телефонунг нечик эди?
– Сонггъа таба агьлюбюзге уьй телефон тартылды. Телефон аппарат – тел булангъы арив гёрюнюшлю алат – гьарве уьйде тумбаны уьстюнде эди. Телефонну уьстюне гёзел къумач яйылып бола эди. Тюбюнде буса, къардашланы, танышланы номерлери язылып кагъыз гесек бола эди. Бу алатны кёмеги булан тарыкъ гишиге рагьат кюйде сёйлейнип турду. Гьали буса, гьар адамны къолунда смартфону бар. Йигирма биринчи асру дагъы! Арт заманны ичинде илму хыйлы алгъа гетди.
– Биринчи телефонну къачан чыгъартды? – деп Марат билмеге сюе.
– Биринчи телефонну шотландиялы алим ва ахтарывчу Александр Грэм Белл ойлашгъан ва патент алгъан. 1876-нчы йыл 10-нчу мартда ол кёмекчиси Томас Уотсон булан аппаратын сынап, ону булан сёйлеме болгъан. «Телефон» деген сёзню буса, франциялы инженер Шарль Бурсель ойлашгъан. Ол Беллдан хыйлы алда булай аппаратны ишлейген кююн суратлагъан болгъан.
– «Патент» деген недир?
– Шо дюр янгы ачылгъан ишни гьакъындагъы ва шону ихтиярлары ону ачгъан адамгъа берилегенни шагьатлайгъан хас документ.
– Эгер бир пелен янгы алат ойлашсам, мен де оьзюме шолай документ алма герекменми? – деп Марат сорай.
– Тюз ойлашасан. Шолай этсенг, ойлашгъан алатынг сеники саналажакъ.
– Ата, сизин заманыгъызда биревге сурат йиберме сюйгенде не эте эдигиз? Уьй телефондан сурат йиберме бажарылмай чы.
– Озокъда, бажарылмай. Шо телефонлар булан биз янгыз сёйлеп бола эдик. Суратланы буса, конвертлеге салып, шо баягъы кагъызлар булан йибере эдик. Китаплар булангъы шо шкафны тюбюнде къутукъ бар. Алып гелтир чи шону.
Марат олтургъан еринден туруп, айтылгъан ерден къутукъну чыгъарып, алып геле.
Уллата къутукъну ачып, язывлары булангъы конвертлени ала. Оланы ичинде бир зат болмаса кюй ёкъ, неге десе «шишип» уллу болгъан.
– Ата, сен кагъызланы сакълап жыямысан? – деп Марат кагъызлагъа къарап къала.
– Озокъда, сакълайман! О чу уллу эсделик. Заманда бир мен оланы ачып янгыдан охуйман. Къызардашымдан, инимден гелген кагъызлар жаныма аявлу. Мен де олагъа ва сени уллананга яза эдим. Шо кагъызлар – яшавумну бир гесеги ва яш йылларымны эсделиги.
– Ренкли тюгюл буса да, не аривдюр бу суратлар! – деп Марат суратлагъа къарама башлай. Шолар конвертлерде кёп болгъан экен. Уллу къардашланы яш заманында этилген суратлары яшны агьамиятын тарта.
Уллата да, торун да бу суратлагъа бирче къарай. Алда болгъан заманлар уллатаны гёз алдына тюше, яш йыллары эсине геле. О заманларда болгъан ишлер уллатаны гёзлерин сувландыра, тек бетинден иржайыву таймай.
