Яш бусурманны эдеплери
Яш бусурманны эдеплери
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
5-нчи бёлюк. Тарбия – инсанны лап арив безенчиси.
21-нчи дарс. Тилден гелеген балагь (давамы).
Тапшурмалы хабар
Бир гезик Бану Исраил къавумгъа уллу къургъакълыкъ тюше ва Муса пайхаммар нечесе керен янгур тилей, тек янгур явмай. Шо заман Есибиз огъар булай вагьйу эте: «Мен сени дуанга жавап бермесмен, сени янгынгдагъыланы тилевюн де къабул этмесмен, эгер сизин арагъызда къаныгъып айтды-къуйтду юрютегенлер бар туруп». О заман Муса: «Гьей Есим, айт кимлердир шолар, мени шолагъа бакъдыр, оланы барысын да арабыздан арек этермен», – дей.
Яратгъаныбыз: «Гьей Муса! Айтды-къуйтду юрютмегиз, деп сизге де буварып, айтды-къуйтдуну Оьзюм юрютерменми дагъы?» – дей. Шондан сонг халкъ этген гюнагьларына гьёкюнюп, товбагъа тюше ва Яратгъаныбыз олагъа янгур явдура.
Тилни заралы
Салман дейген бир шат улан болгъан. Ол кюлемеге, масхара этмеге ва къурдашлары булан ойнамагъа кёп сюе болгъан. Амма Салманны бир уллу кемчилиги болгъан – ол гьонкъа ва ишгъынсыз (грубый) болгъан. Ол ёлдашлары булан кёп эрише ва оланы хатирин къалдыра болгъан. Артда да къурдашлары шолай янашывдан ялкъып, аста-аста ондан айрыла. Бираздан Салманны къырыйында бир къурдашы да къалмай.
Булай неге болгъангъа Салман ойлаша къала. Хыйлы заман пикирлешген сонг, ол масъаланы кюрчюсюне тюшюне ва къурдашларындан оьзюню гьонкъа хасияты, яман сёзлери саялы айрылгъанын англай. Къурдашларына яман янашагъаны саялы, Салман оь-оьзюн айыплай, оьзюн гюнагьлы гёре.
Гюзгюню алдына гелип, ол тилин чыгъартып, тилине уруша:
– Сен саялы къурдашларым булан аралыгъым бузулду, сен саялы ата-анам ва муалимим магъа ачувланды. Сен саялы ёлдашларым мени булан сёйлемейген болду. Сенсен бары да затда айыплы!
Салманны тилине чыкъгъан ачуву бирден-бир гючлене.
– Токътагъын сен, мен этермен сагъа этерни! Мени сени къысасгъа саларман! Сен дагъы бир заманда да, биревге де зарал гелтирмеге болмажакъсан!
Салман тилин чыгъартып бек хаба шону. Ажайып авуртгъанындан ол къычырып йибере. Шонча да бек авурта, гьатта къаркъарасы бошап, Салман ерге чёгюп къала.
Уланны анасы къычыргъан тавушну эшитип, чаба туруп уьйге гире ва жабарда олтургъан Салманны гёре.
– Салман, не болду сагъа? – деп, ана сорай. Амма тили шишген саялы, Салман сёйлеп болмай. Анасы рагьатландырып, огъар маслагьат этмеге къарай.
– Къайырмас, балам, – дей ана, – тилинг тез къолай болуп, янгыдан сёйлеме болажакъсан.
Салман бир жума школагъа бармай турду. Артда да, тили сав болуп, ол янгыдан сёйлейген болду.
Янында олтуруп, анасы Салмангъа:
– Яшым, балам, тилинге не болгъанны айт магъа, – дей.
– Мен шону такъсырладым, – деп, Салман англата.
– Не саялы?
– Мени айланамдагъы адамлагъа кёп зарал гелтиреген саялы. Адамлар сюймейген болгъан мени, къурдашларым да айрылгъан.
– Салман, балам, тилинг янгыз яхшыны айтсын ва арив чалынагъан болсун учун къаст эт. Адамлар янгыдан сени сюеген болажакъ.
Шондан сонг, Салманны атасы школагъа барып, ону ёлдашларындан уланын гечмекни тилей ва Салман булан болгъан ишни хабарлай. Олай да, ол Салман ёлдашларына яман янашагъанына гьёкюнегенин билдире.
Къурдашлары Салманны гёрмеге геле. Олар гьариси арив савгъат да гелтире. Къурдашларын гёргенде Салман бек сююне. Эре туруп, ол къонакъланы къаршылай ва исси сёзлер айта.
Салман яман сёз айтмай, илиякълы сёйлейгенин къурдашлар бек ушата. Олар шу мюгьлетден тутуп къурдашлыгъын узатмагъа ва бир-бирини гьайын этмеге сёйлеше.
Къурдашларын узата туруп, Салман тангала школагъа гележегин билдире.
Муна шолай иш болду Салман булан. Гьонкъа тили къурдашларындан айырды. Амма тилин тюзлеген сонг, Салман оланы къайтармагъа болду.
Гьасили.
Тил адамланы ювукъ этме де, айырма да бола.
Сёйлейген кюй, лакъыр адам аралыкълагъа уллу таъсир эте.
Адам сёйлейген кюй ону тарбиясын ва маданиятын ачыкъ эте.
Абу Бакр халипа булай айтгъан: «Сёйлей туруп: «Авзунгну яп», -- деп тилегенче: «Сёйле», – деп тилегенче, иннемей турмакъ яхшы».
(Давамы гелеген номерде)
