Яш бусурманны эдеплери

Яш бусурманны эдеплери

(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)

5-нчи бёлюк. Тарбия – инсанны лап арив безенчиси.

14-нчю дарс. Хоншугъа этилеген эдеплер.

Йыракъдагъы къардашдан, ювукъдагъы хоншу яхшы

Агьлюбюзден сонг айланабыздагъы лап ювукъ адамлар – хоншулар. Оьмюр бою олар булан яшайбыз. Не зат тарыкъ болса, шоссагьат олардан кёмек излейбиз. Яхшылыкъда да, яманлыкъда да хоншулар табыла. Ислам дин хоншу аралыкълагъа уллу агьамият бере.

Ибн Умар асгьаба етишдирген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Жабрайыл малайик хоншулагъа яхшы болмакъны гьакъында магъа шонча да кёп айтгъан, гьатта хоншулар бир-бирине варислер болажакъ деп эсиме гелип йиберген эди» (аль-Бухари).

Бу сёзлер булан Пайхаммар ﷺ хоншу аралыкъланы арив юрютмекни даражасы нечик агьамиятлы экенин гёрсете. Хоншуларыбызгъа ювукъ кардашлагъа йимик янашма герекбиз.

Хоншугъа этилеген эдеплер

1. Хоншугъа салам биринчи бермек.
2. Хоншугъа яхшы болмакъ, гьатта ону булан таныш болуп битмеген бусанг да.
3. Болагъан кёмегингни этмек.
4. Сав заманда да, авруйгъанда да ону гьалын ахтармакъ, яхшылыкъда да, яманлыкъда да табылмакъ.
5. Хоншу терезеге бакъмакъ ва абзарына къарамакъ яхшы тюгюл.
6. Хоншугъа яманлыкъ этмекден сакъланмакъ.

Яхшы хоншулар

Асма гиччи къызардашы булан уьюнде хабарлап турагъан заманы. Асма къызашына маъналы хабарлар айтмагъа бек сюе. Яшланы къатнаву атаны агьамиятын тарта ва къызы хоншуларын макътайгъанын, олар нечик яхшы ва гелишли адамлар экенин ол эшитип къоя.

Бу сёзлени эшитген сонг, ата олагъа:

– Къызым, уьй алгъанча башлап хоншулар ким болажакъны тергемеге тарыкъны билемисен? – деп сорай. – Сайлайгъанда яхшы хоншуланы сайлама тарыкъ. Пайхаммар ﷺ шо гьакъда булай айтгъан: «Уьй алагъанда, яхшы хоншуну сайла» (Табарани). Эки хоншуну гьакъындагъы мен сизге къужурлу ва маъналы бир хабарны айтайым.

«Бир адамны уллу борчу болгъан. Акъчасы ёкъ саялы, борчдан къутулмагъа сююп, ол уьюн сатмагъа токъташа. Бу адам хоншусуна уьюн сатагъанын билдире.

– Неге? Не болгъан? – деп хоншу тамаша бола.

– Сатмасам амал ёкъ, – деп ол адам кюстюне. – Уллу борчум бар ва шону тез берип тайдырма тарыкъ.

– Яхшы, уьюнгню нечакъыгъа сатасан? – деп хоншу сорай. Уьй уллу ва мекенли этилген саялы ону багьасы кёп болажакъ, деп ону эсине геле болгъан. Амма уьй еси айтгъан багьа кёп болмагъан.

– Неге олай учуз сатасан? – деп хоншу сорай.

– Сен мени хоншумсан ва мен сенден янгыз борчну багьасын алажакъман, – деп ол англата.

– Яхшы, кимге борчлусан? – деп хоншу сорай.

Уьй еси ону бары да соравларына жавап бере. Шолай деп сёйлешип, олар эртенине ёлукъмагъа токъташа.

Эртен ёлугъалар ва хоншу огъар:

– Тюнегюн мен сени борчунгну къайтардым. Энни сен бир ерге де гетме, оьз уьюнгде яша ва бир затгъа да ойлашма, – дей.

– Бигь, неге олай этдинг? – деп ол адам тамаша бола. – Сен чи кёп акъчангдан къуру къалдынг!

– Шо уллу тас этив деп эсиме гелмей, – дей ол. – Сени йимик яхшы хоншуну тас этмек буса, мени учун уллу иш болар эди.

Уьй есини тамагъы тыгъыла, гёзьяшы агъа.

– Аллагьгъа ﷻ макътав болсун, булай хоншулар бар саялы! – дей ол».

Яхшы хоншуланы гьакъында ата хабарын битдире.

– Нечик асил иш! Тюгюлмю, Асма? – деп атасы къызына сорай.

– Дюр, ата, тюз айтасан, – деп Асма жаваплана.

Ата сёзюн узата:

– Оьсгенде ва оьз уьюнге гёчгенде, къызым, хоншулагъа даим яхшы бол, ёлукъгъанда салам бер, сораш. Яхшылыгъы бар буса янында бол, яманлыкъда кёмек эт. Бола туруп оланы савгъат булан сююндюр, шолай этсенг аралыкъ бек болажакъ. Хоншугъа иш булан да, сёз булан да зарал этмегейсен.

– Англадым, ата, – дей Асма. – Даим сен айтгъан кюйде этежекмен.

Гьасили.

Ислам – бусурманлардан айлана якъдагъылагъа гьюрмет булан янашмагъа талап этеген дин. Иманы бар адам адамлагъа, жан-жанываргъа, табиатгъа бир йимик гьюрметли янашар. Шо саялы тамаша тюгюл, оьз агьлюден сонг, бусурман адам учун, хоншулар лап ювукъ адамлар экени.

Рагьмулукъ – инсан Аллагь ﷻ учун адамлагъа яхшылыкъ ва пайда этив.

Рагьмулукъну тюрлю-тюрлю кюйде гёрсетмеге бола. Масала, акъча, аш яда опуракъ булан гьажатлылагъа кёмек этмеге ярай. Олай да, къыр жанланы ашатмакъ, адамланы пайдалы билимге уьйретмек ва олагъа кёмек этмек рагьмулукъ санала.

(Давамы гелеген номерде)

А.Байгереев онгаргъан