Яш бусурманны эдеплери
Яш бусурманны эдеплери
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
5-нчи бёлюк. Тарбия – инсанны лап арив безенчиси.
20-нчы дарс. Тилден гелеген балагь.
Иннемей турмакъны къыйматлыгъы
Пайда гелтирмейген заманда сёз къошмай иннемей турмакъ Ислам динде бек къыйматлана. Кёп сёйлейген адам кёп янгылыша. Халкъ арада: «Сёз – гюмюш, иннемей турув – алтын», – деп айтыла.
Тергевню тюбюнде сакъламаса, айтылагъан сёзден хыйлы зарал гелер. Демек, айтды-къуйтду, гъибат, бугьтан, ялгъан, иришат, мысгъыллав, нас сёз, макътаныв, эришив яйылма бола. Шо саялы Ислам дин иннемей турувну бек къыйматлай, неге тюгюл аз сёйлейген гиши кёп ойлаша, оьзгелер айтагъангъа тергев бере, адамлагъа гьюрметли янаша, Аллагьны ﷻ уллулугъуну гьакъында пикру эте, Есибизни эсгере.
Иришхат ва мысгъыллав
Ислам дин иришхатны ва мысгъыллавну къадагъа эте, неге десе шолардан зарал бола. Иришхат ва мысгъыллав булан адамны тёбен гёрегендей бола. Пелен адам янгылыш болса, сёйлейген кюю кюлкюлю гёрюнсе, уьстю-боюн ушатмасакъ, хаталарын гёрсек, иришхат этмеге, мысгъылламагъа гьап-гьазирбиз. Гьатта адамны тыш гёрюнюшюн де мысгъыллама болабыз. Амма шолай гезиклерде Ислам дин адамны иришхат этмеге гери ура.
Гъибат ва бугьтан
Гъибат – адамланы арасында бек яйылгъан ва Ислам динде гюнагь саналагъан иш. Гъибат – адамны артында ону суратлайгъан ва ол ушатмас сёзлер айтмакъ.
Гъибат гишини хасиятларыны, тыш гёрюнюшюню, ишлерини, сёзлерини, опурагъыны, уьюню гьакъында болмагъа бола. Адамны башын сёйлейген гиши бир зат да къошмай, кем этмей айта буса да, гюнагьгъа тарый. Бугьтан саялы гюнагь дагъы да гючлю.
Гъибатны ва бугьтанны гьакъында Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Сёзлеринг герти болуп, къардашынгны гьакъында ол ушатмасны айтмакъ – гъибат санала. Ёкъ затны айтмакъ буса – бугьтан бола» (Муслим).
Гъибат деп янгыз сёзлер саналып къалмай, бугъар ишара этмек, башы булан гёрсетмек де санала. Масала, акъсакъ адам юрюйген кюйню гёрсетмек де гъибат бола. Инсанны эрши хасиятларын кагъызда язып белгилемек де шо бола. Булар барысы да Ислам дин булан гери урула. Ондан къайры, инсанны башын сёйлейген гишиге тынглайгъан адам – гюнагь этегенни ортакъчысыдыр. Биз бар ерде пелен гишини башы сёйлене буса, асил кюйде шолай этмесе, яхшы дегенни англатмагъа тарыкъбыз.
Бусурман адам башгъаны кемчиликлерин излемес ва шо гьакъда башгъалагъа айтмас. Бусурман адам бар ерде башгъа инсанны кемчиликлери сёйлене буса, ол дин къардашыны менлигин ер этме къоймас.
Айтды-къуйтду
Айтды-къуйтдучу – адам арада питне яймакъ мурат булан биревден-биревге хабар яягъан гиши. Айтды-къуйтду яймакъ Ислам дин булан гери урула.
Юрютеген иши булан айтды-къуйтдучу инсанлагъа хыйлы зарал гелтире: ювукъланы эришдирте, агьлюлени буза, адамланы менлигине тие, малындан къуру къоя.
Эгер пелен адамны гьакъында айтды-къуйтду хабар гелсе, демек эрши сёз чалынса, эшитгенге инанып къалма тарыкъ тюгюл. Кимни буса да гьакъында яман хабар гелсе, шо адамгъа ачувланмагъа тюшмей. Шону орнунда янгылыкъны тергесе яхшы, тек артына тюшюп гьызарламагъа да герекмей. Айтды-къуйтду юрютеген гишиге асил кюйде насигьат этмеге тарыкъ, этеген яманлыгъын белгилемеге тийишли. Пелен адамны гьакъында айтылгъан яман сёзлени башгъа биревге етишдирмеге бирт де ярамай. Шолай этсегиз, айтды-къуйтду юрютегенлеге сиз де къошулажакъсыз ва уллу гюнагь къазанажакъсыз.
(Давамы гелеген номерде)
