Яш бусурманны эдеплери

Яш бусурманны эдеплери

(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)

5-нчи бёлюк. Тарбия – инсанны лап арив безенчиси.

18-нчи дарс. Асил сёйлемекни гьакъында.

Йылы сёз йыланны ининден чыгъарыр

Бусурман гишини гьар гюню Есибиз Аллагьны ﷻ эсгереген сёзюнден башлана. Яратгъаныбыз бизге хыйлы ниъматлар берген. Шолар саялы биз Есибизге шюкюрлюк этмеге тарыкъбыз даим.

Амма инсанны сёзю Аллагьгъа ﷻ багъышлангъандан къайры, айлана якъдагъы адамлагъа да бакъгъан. Пелен адам оьзге инсанлагъа нечик сёйлей буса, огъар янашыв да шондан гьасил бола. Пайхаммар ﷺ кимесе биревге ону хаталарыны гьакъында айтма сюеген заманда, ол адам янгыз къалагъан заманда айта болгъан. Расулуллагь ﷺ адамны хатасы гьакъда бирт де жамият арада айтмагъан.

Бир гезик пелен гиши Пайхаммаргъа ﷺ: «Къайсы Ислам яхшыдыр (демек, Ислам динде не иш лап яхшыдыр)?» – деп сорагъан болгъан. Шогъар Пайхаммар ﷺ булай жавап берген: «Таныймы-танымаймы деп къарамайлы, инсангъа салам берегенни (Исламы) лап яхшыдыр» (аль-Бухари, Муслим, Абу Давуд, Ибн Мажжагь).

Саламны лап яхшы къайдасы

Адам булан тюрлю-тюрлю кюйде саламлашма бола. Масала, «Хош гелдинг!», «Танг яхшы болсун!», «Гюн яхшы болсун!». Амма Ислам динде «Ассаламу алейкум» («Парахатлыкъ болсун сизге!») – лап яхшы салам санала. Шогъар арты булан «…ва рагьматуллагьи ва баракатугь» («…Аллагьны ﷻ рагьмусу ва берекети болсун») деп къошмакъ дагъы да яхшы болур.

Бу саламлашыв янгыз бу дюнья учун тюгюл, женнет учун да дюр.

Сёйлев эдеплери

1. Алдатмамакъ, ялгъан айтмамакъ ва эришмемек. Къаныгъып эришеген адамланы Аллагь ﷻ сюймей. Сёйлейгенде нас сёз айтмакъдан сакъланма тарыкъ.
2. Башгъаланы мысгъылламакъ ва оланы уьстюнде кюлемек – бек яман иш. Осалланы, сакъатланы, етимлени ва хоншуланы эсгик этмек уллу гюнагьлардан санала. Мысгъыллав – экиюзлюкню белгиси. Мысгъыллайгъан адам шайтангъа ювукъ, Аллагьдан ﷻ арек бола.
3. Бир-биревге салам берив. Салам берив жамиятдагъы сюювню ва абурну артдыра.

Саламны биринчи бермеге къаст этме тарыкъ. Бусурманлар ёлугъагъанда да, айрылагъанда да салам бере – шо сюннет. Салам бергенни зувабы жавап къайтаргъанындан эсе артыкъ санала. Гиччи уллугъа салам биринчи берер, о кюйде эре тургъан олтургъангъа, адамланы гиччи гюбю – уллу гюпге.

«Ассаламу алейкум» деп салам бергенде, «ва алейкум салам» деп жавап къайтармакъ борч. Саламгъа жыйылгъанланы бириси жавап берсе де таман.

Саламлашагъанда къол алыв. Расулуллагь ﷺ булай айтгъан: «Эгер эки бусурман бир-бири булан ёлукъгъанда къолларын алса, Есибиз оланы гюнагьларын олар айрылып битгенче де гечер» (Абу Давуд).

4. Сёзге къошулма ёл къоюп, лакъыр этеген гишиге агьамият бермек.
5. Лакъыр этеген гиши сёйленип барагъан лакъырны ушутмай буса, башгъаны гьакъында сёйлемек.
6. Башгъа адамланы башын сёйлемемек, оланы уьстю-бою ва сёзлерини гьакъында айтмамакъ.
7. Гьонкъа сёйлемей, лакъырны барышында иржайывлу болмакъ. Сёйлейгенде англашылагъан ачыкъ кюйде ва тавушун гётермей сёйлемек.
8. Курдашынг хатирингни къалдыргъан буса, шогъар «гёбюп-шишип» турмай, ондан тез гечмек. Ачувланмамакъ.
9. Янгыз пайдалы ва яхшы ишлени гьакъында сёйлемек. Аманат этилгенни арагъа чыгъарма ярамай.
10. Сёзюн гертилемек учун, Аллагь ﷻ булан ант этмеге тарыкъ тюгюл. Аллагьны ﷻ атын шолай абурсуз къоллама герекмей. Есибизни аты булан ант этмек – бек жаваплы иш.
11. Намаз чакырагъан вакътиде сёзюн бёлмеге ва азангъа тынглап, шогъар жавапланмагъа тарыкъ.

(Давамы гелеген номерде)

А.Байгереев