Гьаж – женнетге элтеген ёл
Аста-аста гюнлер, айлар гетип, йылны вакътиси гьаж къылагъан замангъа ювукъ болду. Гьаж къылыв – Ислам динни бешинчи рукнусу. «Гьаж» деген сёзню арапчадан гёчюрсе, оьр этмеге сюегенни гёрмек, уьстюне бармакъ учун гючлю иштагь демек бола. Шариатда буса, шо негет оьр болгъан Каабаны янына бармакъ ва бирбир хас ибадатланы кютмек булан байлавлу.
Имканлыгъы бар адам гьаж къылывну артгъа салмагъа герекмей, неге тюгюл шо имканлыкъ дагъы болмай къалмакъ бар. Имканлыгъы бар тура оьлюп гетген адам Есибиз Аллагьны ﷻ алдында Огъар таби болмагъан гьалда тирилежек, неге десе бола туруп борчун кютмеген. Гьаж къылыв – ажайып маъналы ибадат ва шосуз иманыбыз толумлугъун тас эте. Пайхаммар ﷺ айтгъан кюйде, гьаж къылывну вакътисинде инсан Арапа тавда турагъан заманда йимик шайтан оьзге вакътилерде дагъы шолай янчылгъан, эсгик ва ер этилген даражасында болмай. Неге десе, налатлы шайтан шо вакътиде адамлагъа Рагьмулу Аллагьдан ﷻ гюнагь гечивню тюшювюн гёре. Айтылагъангъа гёре, гюнагьланы арасында янгыз Арапа тавда турув булан гечилегенлери бар.
Гьажгъа гьазирлик алданокъ ва мекенли кюйде башланмагъа тарыкъ. Тыш пачалыкъгъа яда башгъа шагьаргъа бара бусакъ, инг башлап ондагъы гьалны, ерли адатланы ахтарабыз, герекли затланы жыйып онгарабыз ва сапаргъа алданокъ «кюйленебиз». Сав оьмюрюбюзде лап да агьамиятлы болажакъ ёл чыгъывгъа буса, нечик гьазирленмеге герекбиз дагъы?! Гьажгъа болгъан чакъы бек ва теренден онгарылмагъа тарыкъ, бу ибадат булан байлавлу бары да шартланы песте-пестесин уьйренип. Бу гьаракатда чыдамлыкъ ва ёлда болагъан къыйынлыкълардан бюдюремей оьтмек, ёлавчулар булан къыйышып болмакъ агьамиятлы. Шо саялы гьажгъа къаркъараны чыныкъдырып да, ругь якъдан гьазирленип де онгарылмагъа герек. Гьаж къылмакъ учун гьазирленивде тёбенде тогъуз абат булан таныш болмагъа таклиф этебиз.
1. Негет
Гьажгъа гьазирлик инг башлап гьакъ юрекли негетни талап эте ва шону булан сапарыбыз тетиксиз болуп, бизин яхшы якъгъа багъып алышдырып, къылыгъыбызны къолайлашдырмагъа тарыкъ. Герти кюйдеги гьакъ негет ибадатны инг аслуларындан санала. Гьажгъа онгарылагъан адамны негети Есибиз Аллагьны ﷻ разилигин къазанмакъ болмагъа тарыкъ, башгъа мурады болмагъа тарыкъ тюгюл. Гьакъ юрекдеги негет хантавсузлукъдан къоруй.
2. Чыдамлыкъ
Гьаж – ибадатда чыдамлы болув ва Яратагъаныбызгъа таби болмай къалмакъдан сакълав оьзюн. Гьажгъа гьазирленегенде биз чыдамлы ва юваш болмагъа ва олай да оьзюн жыйып сакъланмагъа тарыкъны эсде тутмагъа герекбиз. Гьаж къылывну шартларын кютегенде биз янгыз тюгюлюн де унутмагъа тюшмей. Балики, кёп адам жыйылагъан ерлерде къыйынлыкъланы гётерип болмай, айланадагъылагъа гьасси болмакъ бар. Шо саялы булай сынавлар болажакъгъа алданокъ гьазирленмеге герек ва Есибиз Аллагьны ﷻ янында экенни, Ол бизге къарайгъанны эсде сакъламагъа тийишли. Биз сыйлы ерлеге эришмеге ва учувланмагъа деп гелмегенбиз, некъадар ибадат этип, гюнагьлардан чайылмакъ учун ёл чыкъгъаныбызны унутмагъа тюшмей.
3. Айлана якъдагъылагъа кёмек этив
Гьажгъа гьазирленегенде айлана якъдагъылагъа кёмек этмекге тюшюнмеге герек. Олар таныш яда ят деп айырмагъа да тарыкъ тюгюл, аслусу – гьажатлылагъа бизден болагъанны этмеге болмакъ. Онда бизин булан янаша Ер юзюню ер-еринден гелген миллионлар булан адамлар бар ва гьарисини – оьз хасияты, къылыгъы. Олагъа бизден кёмек тарыкъ болмакъ бар, шо саялы янгыз оьз гьайынгда турмагъа тюшмей. Айлана якъдагъылагъа кёмек – ибадат этивню бу къайдасында аслу ер тутагъанны ва шолайлыкъгъа Есибиз чакъырагъанны билмеге тарыкъ.
4. Эришивлени къоюв
Сыйлы ерлеге баргъанча алдын оьз-оьзюне артыкъ иананывдан ва оьзюн оьр гёрювден эркин болмагъа ва оьзюнюкин тюз гёрюп, эришмекден арчылмагъа тарыкъ. Айлана якъдагъылар башгъача ойлашмагъа бола ва шо да оланы ихтияры. Шо саялы эришмекден ари турмагъа ва оьз пикрусун якълайман деп давлашмагъа герекмей. Гьакъ кюйде, янгыз бир Аллагь ﷻ биле гьакъыкъатны ва дагъы бирев де билимлени еси тюгюл, неге десе Яратгъаныбыз – бары да затны гёре ва биле.
5. Гьажны арканларын уьйренив
Динни бу борчун кютегенлер учун гьажны бары да арканларын ахтарып билмек оьтесиз агьамиятлы. Аллагьны ﷻ Уьюне багъып сыйлы ёлгъа чыгъагъан адам гьажда не этилмеге ва не затдан сакъланмагъа герекни гёнгюнден билмеге тарыкъ.
6. Товбагъа тюшюв
Гьажгъа гьазирликни инг уллу ишлерини арасына этилген бары да гюнагьлагъа гьёкюнмек, шолар саялы товбагъа тюшмек ва дагъы къайтып этмекден сакъланмагъа къатты негет тутмакъ гире. Сапаргъа чыкъгъанча борчлар бар буса, шоланы барысын да къайтармагъа герек. Аллагьны ﷻ рагьмулугъуна умут этеген, тек оьзю таби болмайгъан ва адилсиз адамны Есибиз къабул этмей.
7. Васият
Гьажгъа гьазирленеген адам васият язса яхшы болур. Шонда ол оьзю борчлу буса ва оьзюне борчлуланы гёрсетсе яхшы, неге десе васият язмакъ, айрокъда кимге нени бермеге герекни белгилемек – бусурманны борчу.
8. Гьалал маялар
Сыйлы ерлеге сапар этмек учун маялар гьалал ёлда къазангъан болмакъ агьамиятлы экени англашыла. Гьаж къылагъанлар янгыз гьалал акъчагъа ёл этмеге герек ва мунда айрыча къаст къылыв болмагъа тийишли. Гьаж булан байлавлу ишлерде шекли рыцкъы да яратылмай.
9. Ёлдаш танглав
Гьаж къылмагъа деп ёлгъа чыгъагъан адам оьзюне инамлы ёлдаш тапмагъа яхшы болур, неге десе олар къыйынлы гьалда бирбирине кёмек этмеге болажакъ. Олай да, ёлдашын яхшылыкъ топламагъа чакъыра турмагъа арив болур, неге десе бу сапар оланы яшавунда лап агьамиятлысы ва натижасы – яхшылыкъгъа етмек булан Есибизге ювукъ болмакъ.
Ислам дин ибадатны нече тюрлюсюн айыра, шоланы ичинден ачыкълары ва яшыртгъанлары бар. Яшыртгъын ибадат – юрек булан къуллукъ этмек, масала, Аллагьны ﷻ сюймек, гьакъ юреклик, умут этив, къоркъув ва Есибизни рагьмулугъуна гёз къаратыв. Ачыкъ ибадат эки тюрлю бола: къаркъара ва мал булан. Гьаж буса – ажайып ибадат этив, неге десе мунда мал булан да, къаркъара булан да къуллукъ этиле ва уьстевюне яшыртгъын янлары да бар, мисал учун, негетни тазалыгъы. Ислам динни оьзге рукнуларындан гьаж Ер юзюню янгыз бир еринде – Маккада этилегени булан да къалышына. Оьзге ибадатны – намазны, ораза тутувну, секет чыгъарывну Ер юзюню не еринде де этмеге бола.
Гьажны ва умраны оьрлюклери
Абу Гьурайра етишдирген булай гьадис бар: «Мен эшитген кюйде, Пайхаммар r: “Ким гьаж къылса ва шону булан бирче нас сёзлерден ва гюнагьдан сакъланса, уьюне анасы тапгъан гюн йимик гюнагьлардан таза кюйде къайтажакъ”, – деп айтгъан болгъан» (Бухари, Муслим, Насаи). Абу Гьурайра булай гьадисни де гелтире: «Къабул этилген гьажгъа шабагъат – янгыз женнет» (Малик, Бухари, Муслим, Тирмизи, Насаи). Исфахани етишдирген гьадисде булай айтыла: «Гьаж къылагъан адам гьар гезик “Субханаллагь” яда “Ла илагьа илла ллагь” яда “Аллагьу Акбар” деп айтагъанда, ону женнет булан къутлай».
Муслим сакълагъан гьадисде булай айтыла: «Гьакъ кюйде, гьаж алда этилген гюнагьлардан чая». Бир гезик пеленче бирев Пайхаммарны ﷺ янына гелип, савлугъуну осаллыгъындан къазаватгъа бармагъа тартынагъанын айтгъан. Шо заман Расулуллагь ﷺ огъар: «Сен давсуз къазаватгъа бар, гьаж къыл», – деген (Табарани). Айшат булай сорагъан болгъан: «Гьей, Расулуллагь r, биз гёреген кюйде, лап яхшы иш – къазават. Бизге, кътынгишилеге де, шонда ортакъчылыкъ этмеге ярамаймы?» Пайхаммар ﷺ булай жавап берген: «Буса да, къатынгишилер учун лап яхшы къазават – къабул этилген гьаж болур» (Бухари).
Шо гьакъда Насаи сакълагъан гьадисде де булай айтыла: «Къарт адамны, осал гьалдагъыны ва къатынгишини къазаваты – гьаж ва умра». Пайхаммаргъа ﷺ лап яхшы ишни гьакъында сорагъанда, ол булай жавап берген: «Аллагьгъа ﷻ инаныв, къазават ва къабул этилген гьаж – бу ишлер оьзгелерден, гюнтувуш гюнбатардан йыракъ йимик, шончакъы да яхшы» (Табарани, Агьмат). Тирмизи сакълагъан гьадисде булай айтыла: «Сиз гьажны ва умраны бир йылны ичинде арты-артыдан къылыгъыз.
Бу эки де иш гьаж къылгъанны ярлылыкъдан ва гюнагьлардан отялын темирни, алтынны ва гюмюшню насдан тазалайгъанда йимик тазалай». Табарани сакълагъан булай гьадис бар: «Гьакъ кюйде, гьаж гюнагьланы, сув насны тазалайгъанда йимик тазалай». Абу Муса етишдирген гьадисде айтылагъан кюйде, гьаж къылгъан адам оьз тухумуну дёрт юз адамына шапагьат эте. Ибну Умар булай хабарлагъан болгъан: «Мен Пайхаммар ﷺ: “Гьар гезик тюеси юрюшюнде какичин гётерип ерге басагъанда гьаж къылагъангъа Есибиз яхшы иш этилген деп яза, яман ишден таза эте ва даражасын артдыра”, – деп айтагъанын эшитгенмен» (Байгьакъи, ибн Хиббан). Ибну Гьузаймат сакълагъан гьадисде булай айтыла: «Яяв аякъдан Маккагъа барып гьаж къылгъан адамгъа уьюне къайтагъанда этилеген гьар абатына етти юз шабагъат языла, оланы гьариси Аль-Гьарам межитде этилген яхшы ишге тенг. О межитде этилген яхшылыкъ буса, оьзге юз минг яхшылыкъгъа тенг».
Баззар сакълагъан Пайхаммарны ﷺ булай сёзлери бар: «Гьаж къылагъанлар (умра къылагъанлар да) – Аллагьны ﷻ айрыча къонакълары, оланы Есибиз Оьзюне чакъыргъан, олар да чакъырывгъа сесленген ва олагъа тилегинене гёре берилежек». Табарани сакълагъан булай гьадис бар: «Есибиз гьаж къылгъанны гюнагьларындан чаяр, олай да, ол тилегинни гюнагьларын да». Пайхаммар ﷺ булай алгъыш этген болгъан: «Гьей, мени Аллагьым ﷻ, Сен гьаж къылагъанны гюнагьларындан геч ва ол тилегенни де геч». Пайхаммарны ﷺ дуасы даим къабул этиле. Абулкъасим сакълагъан гьадисде булай айтыла: «Сиз борч болгъан гьажны къылмагъа къаст этигиз, неге десе арагъыздан бирев де не болжакъны билмей». Абдулла ибн Умар хабарлагъан кюйде, ол Пайхаммар ﷺ булан Минадагъы межитде болгъан. Пайхаммарны ﷺ янына экев гелип, салам берген сонг, соравлары барны англатгъан. Расулуллагь ﷺ олагъа: «Сюйсегиз сиз не соравлар булан гелгенни мен оьзюм айтайым, сюйсегиз оьюгюз сорагъыз», – деген. Олар экиси де: «Сен айт», – деген. О заман Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Сен магъа уьйден чыгъып Каабагъа багъып гьаж этмекни гьакъында сорамагъа гелдинг.
Ону оьрлюлюгюн, тавафны эки ракаатын, Сафа ва Марва тёбечиклени арасындагъы юрюшню, таш атывну, къурбан соювну, ифаза тавафны ва шолардан оьзюнге болагъан пайдаланы гьакъында билмеге сюесен». Ол адам: «Гьакъ кюйде, сен тюз айтасан ва Аллагь ﷻ булан ант этемен мен шо затланы сорамагъа гелдим», – деген. Пайхаммар ﷺ арты булан булай узатгъан: «Каабагъа бармагъа деп негет булан уьйден чыкъгъанда, тюенг гьар абат басгъаны булан сагъа бир яхшы иш язылажакъ ва этген бир яманлыгъынг таяжакъ. Тавафны эки ракааты Исмайылны варисинден бир къулну азат этгенге тенг бола. Сафа ва Марва тёбечиклени арасындагъы юрюш етмиш къулну азат этгенге тенг. Арапа тавда ахшам болгъанча турагъанда Аллагьны ﷻ рагьмулукълары тёбен кёклеге тюше ва Есибиз сени булан малайиклени алдында оьктем бола. Олагъа Яратгъаныбыз булай айтажакъ: “Мени къулларым женнетге умут этип йыракъдан гелгенлер. Оланы гюнагьлары къайырны чангындан, янгурну тамчыларындан ва денгизни гёбюгюнден кёп болгъан эди буса да, Мен олардан гечер эдим. Гьей, Мени къулларым! Сиз Арападан гюнагьлардан таза болуп къайтыгъыз ва ким саялы тилеген бусагъыз да таза”.
Таш атагъанда гьар ташлагъан ташынг булан сени кётюр этежек бир гюнагьдан гечилесен. Гьар гесилген, юлюнген тюгюнге гёре яхшы иш язылажакъ ва этилген гюнагьлар гечилер. Тавафны гюнагьлардан гечилген гьалда этежексен ва малайик гелип, яврункъалакъларынга къолларын да салып: “Энниден тутуп яхшы ишлер эт ва алда этилген гюнагьларынг гечилген”, – дежек» (Гьаким).
Абу Яъла сакълагъан гьадисде булай айтыла: «Гьажгъа барагъан ёлда оьлген адамгъа Къыямат гюн болгъанча гьар йыл гьаж къылагъан йимик шабагъат язылажакъ. Умрагъа барагъан ёлда оьлген адамгъа да Къыямат гюн болгъанча гьар йыл умра къылгъан йимик шабагъат язылажакъ». Шо ёл булан гьаж яда умра учун уьйден чыгъып, сапарыны вакътисинде оьлсе, Сорав алынагъан гюн жавапгъа тартмажакъ. Огъар: «Женнтеге гир», – деп айтажакъ.
Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Таваф этегенлер булан Аллагь ﷻ оьктем бола» (Табарани. Байгьакъи). Табарани сакълагъан гьадисде булай эсгериле: «Кааба Ислам динни таяву ва ким гьаж къыла буса, шо Аллагьны ﷻ якълавуну тюбюнде. Эгер оьлсе, женнет агьлю болажакъ, уьюне сав къайтса, шабагъатдан толгъан кюйде гележек». Ибну Аббас булай хабарлагъан: «Бир адам Арапа тавда Пайхаммар ﷺ гёре туруп тюесинден йыгъылып гьайван булан тапталып оьлген болгъан. Шо заман Пайхаммар: “Сиз ону сув ва сифру (лотос) булан жувугъуз, опурагъы булан чырмагъыз, башын ябыгъыз, уьстюне сепмегиз (ханутну), Сорав алынагъан гюн ол Лаббайк охуй туруп тиргилежек”, – деген» (Бухари, Муслим). Умар асгьаба булай айтгъан болгъан: «Есибиз Аллагь ﷻ гьаж къылгъанны гюнагьларын да гечер ва ол ким саялы тилеген буса да гечер. Олай да, зуль-гьижжа айны ахыр гюнлеринде, мугьаррам ва сафар айларда ва раби ульаввал айны биринчи он гюнюнде этилген дуалар къабул этиле». Гьаждан къайтагъан адам уьюне гиргенче ёлдагъы заманда да дуа къабул этилегенлеринден. Гьатта ол йыллар булан гери къайтмай ёлда къалса да, ону дуалары шончакъы заман къабул этилип туражакъ.
Шо гьакъда билдиреген гьадис бар. Башгъа гьадисде айтылагъан кюйде, гьаж къылагъанны дуасы ол Маккагъа гиргендокъ уьюне къайтгъанча ва дагъы да къыркъ гюнню узагъында къабул этиле. Къабул этилген гьаж деп санала шону ичинде гюнагь иш этилмеген буса. Гьаж башгъа адамланы алдындагъы борчланы къайтармакъгъа да болушлукъ эте, эгер ол къайтывунда алгъанын къайтармагъа имканлыгъы ёкъ гьалда оьлюп къалса. Айтылагъан кюйде, Аллагь ﷻ ол адам кимден алгъан буса шоланы рази этмекни Оьзюне ала. Шо гьакъда гьадисде булай айтыла: «Бир гьаж къылыв – борчун кютюв, эки гьаж къылыв – ону шабагъатламакъны Аллагь ﷻ Оьзюне ала, уьч гьаж къылыв – ону чачлары ва гёню жагьаннемни отундан сакълана».
Халими булай айтгъан: «Гьаж къылывда бары да оьзге ибадатланы маънасы бар. Шо саялы гьаж къылгъан адам ораза тутгъан, намаз къылгъан, секет чыгъаргъан, иътикафда болгъан, къазават этген ва Аллагьны ﷻ ёлунда къазаватгъа гьазир турагъан адамгъа ошай. Биз тувгъанча да алдын Яратгъыныбыз бизин имангъа чакъыргъан, олай да гьаж къылмагъа да».
(Давамы гелеген номерде)
РАШИДХАН ГЬАЙБУЛЛАЕВ,
ДР-НЫ МУФТИЯТЫНЫ ФАТАВА
БЁЛЮГЮНЮ КЪУЛЛУКЪЧУСУ
