Бусурман акъыдасы
Дин юрютеген гьар адам негер буса да инана, яшавун шогъар гёре кюйлей. Ислам динде иман булан байлавлу билимге «акъыда» деп айтыла. Бусурманланы инаныву – акъыда иманы барлар учун билмеге герекли лап алдынлы илму. Тёбендеги макъалада неге акъыда ашъари ва матуриди деп айтыла ва оланы арасында не йимик башгъалыкълар бары гьакъда айтылажакъ. Олай да, имам аль-Ашъари ва имам аль-Матуриди ким болгъан ва бусурманлар негер инанмагъа гереги гьакъда ачыкъ этилежек.
Уьмметни лап машгьюр алимлени бириси, акъыда илмуну имамы Абуль-Гьасан Али аль-Ашъари къатты иманы ва терен гьакъылы булангъы адам динибизни оьр этгенлерден болгъан. Шолайлар динибизни Пайхаммардан ﷺ гелген кюйде сакълагъан ва гележек наслулагъа етишдирген.
Пайхаммардан ﷺ сонггъу гьал
Асгьабаланы ва табиинлени инаныву ва иманы тюз ва таза болгъан, неге тюгюл олар Расулуллагьr булан ёлугъуп, гьар тюрлю масъалаланы чече болгъан. Элчиликни девюрю ювукъ болгъан саялы, шо адамланы арасында башгъалыкълар нече де аз болгъан. Болмаймы дагъы, эгер Пайхаммардан ﷺ сорап билмеге имканлыкъдан пайдалана болгъан сонг?! Шо саялы о заманда яшагъанлар учун иманны, гьадислени, Къуръанны тафсирин, тасаввуфну айрыча илмулар этип айырмагъа гьажатлыкъ болмагъан.
Бара-бара буса гьал алышынгъан. Бир якъдан бусурманланы инанывуна олар булан янаша яшайгъан хачпереслер ва ягьудилер таъсир эте. Башгъа якъдан билимин ажайып гёрюп, оьз пикрусуна гёре Къуръанны англатмагъа къарайгъанлар болгъан. Уьчюнчю якъдан имансызлар, философлар бары да затны мизан булан тартып оьлчемеге къарай ва гьисабы чыгъарылмайгъанда оьзлер де адаша, башгъаланы да булгъай. Шолайлыкъ булан, тюрлю-тюрлю маданиятлар, динлер ва къаравлар бусурманланы гьакъ иманын, динин алышдырмагъа башлай. Булай гьал тувгъан сонг бусурман алимлер иманны Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ заманындагъы гьалгъа гелтирмеге ва гележек наслулар учун шону тюз кюйде сакъламагъа герек деген ойгъа геле.
Шо алимлер Къуръан аятланы, гьадислени яхшы кюйде терен ахтарып, арт замангъы къаравланы терслигин, тюз ёлдан тайышгъанлыгъын токъташдыра ва гьакъыкъатгъа къайтмагъа герекни билдире. Далиллер булан тюзню тюз ва ялгъанны ачыкъ этип гёрсетгенде гьаракатчы алимлер шекликлер къалмайгъан кюйде, арадан увакътюек башгъалыкъланы да тайдырып, герти имангъа гелмек учун хыйлы загьмат тёге. Натижада илмуну ёрукълашдырып, бёлюклеге, айрыча гюплеге айырып, низам ва охумагъа тынч кюй ярата. Инг де кёп иш этген шо алимлени арасында Абуль-Гьасан Али альАшъари ва Абу-Мансур Матуриди болгъан. Абу-Мансур имам Абу Ханифа башлагъан бек уллу ишни узатып, ахырына чыгъартгъан. Имам Ашъари буса оьз ишин башдан аякъгъа ерли оьзю онгаргъан. Олар экиси де бир вакътиде яшагъан ва оланы арасында 20-дан артыкъ башгъалыкълар ёкъ ва шолар да аслу масъалалагъа тиймей, тил, сёз булан байлавлу увакъ темалар.
Ашъаритлер ва матуридитлер
Имам Ашъари ва имам Матуриди акъыдагъа гёре мазгьаплар къургъанда, оланы артына тюшгенлеге ашъаритлер ва матуридитлер деп айтылагъан болгъан. Фикхдеги дёрт де мазгьапны (ханафилер, шафиилер, маликитлер, ханбалитлер) юрютегенлени кёп яны имам Ашъарини акъыдасында. Шо шолай деп шафии мазгьапны белгили алими Иззуддин ибн Абдуссалам (огъар алимлени пачасы деп айта болгъан), малики мазгьапны айтылгъан алими Ибн Хажиб ва ханбали мазгьапны уллу алими Хасири айтгъан болгъан ва шагьатлыкъ этген.
Абуль-Гьасан Али аль-Ашъарини яшав ёлу
Имам Ашъари гьижрагъа гёре 260-нчы йыл Абу Бишр ибн Исмайыл дейген алимни агьлюсюнде тувгъан. Атасы оьлгенде Абуль-Гьасан гиччи яш болгъан. Агьлю сюннет жамиятны алими Исмайыл оьлгенче васият этип, белгили алим, фикх ва гьадис илмуланы имамы Закария ас-Сажиге уланына къарап, тарбия ва билим бермеге тилеген.
Закария ас-Сажи шафии мазгьапны юрюте болгъан ва сонггъа таба Абуль-Гьасангъа хыйлы санавдагъы гьадислени тапшургъан, ол да оланы Къуръангъа оьзю этген 50 китаплыкъ баянлыкъда къоллагъан. Имам Абуль-Гьасан Али гьижраны 3-нчю асруну экинчи яртысында оьсген.
Ону яшавунда алты халифа алышынгъан:
1. Аль-Муътамид ала-ллагь (гьижрагъа гёре 256–279-нчу йыллар).
2. Аль-Муътазид (гьижрагъа гёре 279–288-нчи йыллар).
3. Аль-Муктафи би-ллагь (гьижрагъа гёре 288–295-нчи йыллар).
4. Аль-Муктадир би-ллагь (гьижрагъа гёре 295–320-нчы йыллар).
5. Аль-Кахир (гьижрагъа гёре 320–322-нчи йыллар).
6. Ар-Рази (гьижрагъа гёре 322– 332-нчи йыллар). Имамны вакътисинде бану Бувейх дейген перс пачалар Аббасид халифатдан пачалыкъны чыгъарып ала, Аббасидлер буса бусурманланы ругь яшавлугъуна ёлбашчылыкъ этеген бола. Шо заманларда африканлылар Шамны ва Бахрейнни топурагъында баш гётерип, есликни къолгъа ала, шийитлени курмути деген бёлюгю буса, питне яйып юрюй.
Муътазилимликни къоюв
Абуль-Гьасан Али оьзюне къыркъ йыл битгенче муътазилим деген агъымны юрюте ва шону имамы да болгъан. Ол муътазилимлени уллу алими Абу Али Жубаини арты булан юрюй болгъан. Абу Али Жубаи къатын этип Абуль-Гьасанны анасын алгъан болгъан. АбульГьасан эришип утмагъа пагьмусу бар саялы, Жубаи оьзюню орнунда ону сала болгъан. Шолайлыкъ булан, адашгъанланы арасында болса да, Есибиз Аллагь ﷻ Абуль-Гьасан аль-Ашъариге тюз ёлгъа тюшмекни буюра. Имам Ашъари шо гьакъда оьзю булай хабарлай: «Бир гезик дарсны вакътисинде мен Жубаиге сорав бергенде, ол магъа къайтаргъан жавап мени рази этмеди. Гече жанымда оьз билимимни ушатмайгъанлыкъны гьислери тувду.
Туруп, намаз да къылып, Есибизден мени тюз ёлгъа бакъдырсын деп тиледим. Сонг юхламагъа ятдым. Рамазан айны башлангъан вакътиси эди. Тюшюмде Пайхаммарны ﷺ гёрдюм, ол магъа: “Гьей, Али, менден гелген инанывлагъа гёре юрю, шолар – тюз”, – деп айтды. Мен уяндым. Тюшюмде гёргеним мени гьайран этди ва узаъ заман ойлаша къалдым. Ораза айны орталарында мен Пайхаммарны ﷺ янгыдан тюшюмде гёрдюм ва ол: “Мен айтгъанны этдингми?” – деп сорады. Мен: “Не этегенни билмеймен: сенден къалгъанны тапшурагъан ва инанмагъа ярайгъан адамлар оьлген”, – деп жавап бердим. Расулуллагь ﷺ : “Менден къалгъан инанывлагъа кёмек эт, шолар – тюз”, – деп айтды. Мен уяндым ва ойларымны пашманлыкъ бийледи.
Шондан сонг калам илмуну къоюп, янгыз Къуръан ва гьадислер булан машгъул болмагъа токъташдым. Рамазан айны 27-нчи гечеси гелгенде мен межитде эдим. Бизин шагьарда (Багъдад) шо гечени межитде намаз къыла, Къуръан охуй туруп йибермек деген мердеш бар эди. Мени юхугъа бек тартып йиберди ва чыдап болмажагъымны англагъанда, уьйге къайтмагъа тюшдю. Межитде гечени йибермеге бажарылмажакъгъа гьёкюне туруп юхламагъа ятдым ва бу гезик де Пайхаммарны ﷺ тюшюмде гёрдюм. Ол: “Мени буйрукъларыма не этдинг?” – деп сорады. “Калам илмуну къоюп, Аллагьны ﷻ Китабы ва сени сюннетинг булан машгъул болдум”, – деп жавап бердим. Расулуллагь ﷺ : “Мен сагъа калам илмугъа арт бер деп айтмадым. Мен сагъа менден гелеген инанывлагъа кёмек эт деп айтдым, шолар тюз экенге”, – деди. Мен огъар: “Тюшюмде гёргеним саялы 30 йылны узагъында охугъанымны, ёлумну ва инанывумну нечик къояйым?” – деп сорадым.
Пайхаммар ﷺ булай жавап берди: “Эгер Есибиз Аллагь ﷻ Оьзю сагъа кёмек этежекни билмей эдим буса, шоланы кюрчюлерин англатмай туруп еримден хозгъалмас эдим. Сен мени геливюмню тюшге гьисаплайгъангъа ошай. Не эте, Жабрайыл малайик де магъа геливню тюшге санаймысан?! Энниден сонг шогъар чакъырып сен мени гёрмессен. Шо саялы мен буюргъанны этмеге къара, – сагъа Аллагь ﷻ Оьзю кёмек этежек”. Мен уяндым ва тюшюмде гёргеним гьакъыкъат экенге тюшюндюм. Арты булан Пайхаммардан ﷺ гелеген ишлеге далиллер излемеге урундум. Шоланы арасында Пайхаммарны ﷺ шапааты ва ахыратда Есибиз Аллагьны ﷻ гёрмеге болагъанлыкъны». Болгъан ишден сонг имам Ашъари 15 гюнню узагъында уьюнден чыкъмай. Сонг уллу межитге де гелип, гётеринки ерге туруп: «Гьей, мени таныйгъанлар ва танымайгъанлар бар буса, айтаман: мен Исмайылны уланы Али Абуль-Гьасанман. Гьали болгъанча мен Къуръан яратылгъан, Аллагьны ﷻ гёрмеге болмай ва яман ишлени пурмансыз оьзюм этемен деп айта эдим.
Энни шо ойлар саялы гьёкюнюп, товба этемен ва шу опуракъдан айрылагъанда йимик муътазилитлени къаравларындан да айрыламан», – деп айтып, уьстюндеги абасын чече. Сонг булай узата: «Алда ялгъанны гертиден айырып болмайгъанда Аллагь ﷻ мени тюз ёлгъа бакъдырсын деп тилей эдим. Есибиз де асгьабалар юрютеген гьакъыкъатгъа гелтирди мени. Шо гакъда бу эки китапда яздым». Шолай деп айтып, алим «Лума» ва «Кашфуль асрар ва хаткуль асрар» деген китапланы гёрсете. Абу Сагьль ас-Сулуки булай айтгъан: «Биз имам Ашъари булан Басрада бир алимни мажлисинде болгъанда имам онда муътазилитлер булан пикру алышдырып эришивлюк юрютдю. Олар онда кёп бар эди. Имам эришип бирисин утагъанда, башгъасы геле эди. Артда буса имамгъа къаршы чыкъмагъа болагъан бирев де къалмады. Мажлисге экинчи гезик гелгенде буса, муътазилитлерден бирев де ёкъ эди. Аляви булан янгыз къалгъанда имам магъа: “Эшикде муътазилитлер къачды”, – деп яз деди».
Имам Абу Бакр ас-Сайрафи айтгъан кюйде, Яратгъаныбыз Аллагь ﷻ имам Ашъарини тюз ёлгъа бакъдыргъача, муътазилитлер башын оьрге гётерип юрюй эди, ол буса, оланы хабаны ичине сыймайгъан гьалгъа салды. «Табйинуль Кизбиль муфтари» деген китабында Аль-хафиз Ибн Асакир булай яза: «Эер кимесе бирев: “Пеленче инсан оьмюрюню кёп янын ялгъан ойлар булан йиберип, тек сонг гьёкюнюп, шоланы къоюп ва товба этип, товбасы да къабул этилсе, Есибиз ону эсгик гёрмежекми дагъы?” – деген сорав берсе, биз огъар булай жавап берер эдик: “Шо сёзлени маънасы да ёкъ, далил де табылмас. Неге десе, янгылыш болуп терс янгылыкълар гийирилмекни гюнагьы ширк деген гюнагьдан уллу тюгюл. Шолай айтагъан – ялгъанчы. Есибиз Аллагь ﷻ Ислам динге гелген хачпересни де, ягьудини де къабул эте чи. Ва бусурман адам Ислам динге арт берип, янгыдан къайтса, ону да Аллагь ﷻ къабул эте чи. Эгер имансызлыкъда оьсюп, сонг гьакъ динге гелгенни Яратгъаныбыз къабул эте”.
Шолай болгъанда, терс ойлар булан яшап тургъан адамны товбасы къабул болмасмы дагъы?! Ол чу гьёкюнюп, товба этип, тюз ёлгъа гелген!» Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда булай айтгъан (маънасы): «Гьакъ кюйде, Аллагь ﷻ Оьзюне тенг этмекни (ширк) шо (адам) ону къоюп, товбагъа тюшмей туруп гечмей ва шондан азны да кимден сюйсе гече» («Ан-Ниса» деген сура, 48-нчи аят). Эгер Есибиз Оьзюне тенг этгенни де гече болгъан сонг (гьёкюнюп товба этгенде), билмей терс янгылыкъланы гийиртгенни (Есибизни инкар ва огъар тенг этмегенни) гечмесми дагъы?! Алимлени кёп яны токъташдырып айтагъан кюйде, Ислам динни бузмагъа айлангъан, Есибизни, Сорав алынагъан гюнню инкар этген ва нас инамлыкъланы юрютюп, тек сонг гьёкюнюп, товба этгенни гече. Терс янгылыкъланы гийиртген адам буса, Аллагьны ﷻ машгьюрлюгюн инкар этмей, ол янгыз оьзюню авамлыгъы саялы янгылышгъан. Башлпагъы заманында янгылыша туруп, тек сонг гьакъыкъатгъа гелген хыйлы уллу алимлени билебиз. Гертиден де, асгьабаланы кёп яны бир башлап бутпересликни юрюте болгъан, тек сонг олар Ислам динде айтылгъан адамлары, гьакъ динни имамлары бола. Шолай гезиклер асгьабалардан сонггъу девюрлерде де ёлукъгъан.
Масала, Абу Савр булай айта болгъан: «Мен, Исгьакъ ибн Рахавия ва Гьюсейн Карабиси (ол дагъы да хыйлы иракълы алимлени эсгере) имам Шафиини гёрмей туруп, терс янгылыкълагъа инана эдик». Абдулла Фасави Абу Саврны бу сёзлерин етишдире: «Имам Шафии Иракъгъа гелгенде мени яныма Гьюсейн Карабиси гелди. Биз о заман Къуръанда, гьадислерде гёрегенибизни гьакъылыбыз булан тенглешдире ва оюбузну оьр гёре эдик. Карабиси гелип магъа: “Мунда бир адам гелген, ол янгыз Пайхаммарны ﷺ гьадислерине асаслана. Юрюсене, шогъар илянкъы этип, уьстюнден кюлейик”, – деди. Биз Шафиини янына бардыкъ ва Гьюсейн огъар сорав берди. Шогъар жавап бере туруп, имам Шафии: “Аллагь ﷻ айтды…”, “Пайхаммар ﷺ айтды”, – деп токътамай кёп такрарлады. Ол шолай тап къарангы болмай туруп айтып турду, биз буса, терсликлерибизге гьёкюнюп, имам Шафиини артына тюшдюк».
Гьар юз йыллыкъны ахырында дин янгыртывчулар геле
Абу Гьурайра етишдирген гьадисде булай айтыла: «Гьар юз йыллыкъны ахырында Есибиз Аллагь ﷻ уьмметге ону янгыртагъан адамны йибере» (Табарани, Байгьакъи, Абу Давуд, Гьаким). Башгъача айтгъанда, Яратгъаныбыз адамлагъа сюннет ва яман янгылыкълар не зат экенни англатагъан алимни йибере. Ону билими бек терен, гьатта ачыкъ ва яшыртгъын (захир ва батын) илмуланы биле. Шо алимни пайдасы сав уьмметге яйыла ва ол сав заманда юз йыллыкъ (гьижра рузнама булан) бите. Биревлер эсгерилген гьадисни, юз йыллыкъны ичинде шолай алим янгыз бир бола деп англагъан. Амма шо пикру тюз тюгюл, неге десе гьадисни арапча охуса, «динни янгыртажакъ» ва «динни янгыртажакълар» деп таржума этмеге бола. Шолайлыкъ булан, юз йыллыкъны ахырында динни янгыртажакъ бир алим ва бир-нече алимлер де болмакъ бар. Бир-бир алимлер, шоланы арасында Захаби де, ойлашагъан кюйде, юз йыллыкъны ахырында динни янгыртажакълар бир-нече бола. Шо гьадисге таянып, алимлер гьижраны биринчи юз йылы битегенде динни янгыртагъан адам Умар ибн Абдул-Азизни гёрсетген.
Гьижраны экинчи юз йылы битегенде динни янгыртывчусу имам Шафии болгъан. Гьижраны уьчюнчю юз йылы битегенде акъыда илмудан янгыртывчу – имам аль-Ашъари, гьадис илмуда – ан-Насаи, шафии мазгьапны фикх илмусунда – Ибну Сурайж. Шолардан лап оьр ерде имам альАшъари болгъан неге десе, акъыда илму Ислам динде лап агьамиятлысы санала. Гьижраны дёртюнчю юз йыллыгъында динни янгыртывчулары гьисапда Исфирайини, Сулуки, Бакилляни, Ширази гёрсетилген. Бешинчи юз йыллыкъда буса – худжатуль-Ислам имам Къазали. Алтынчы юз йыллыкъны янгыртывчулары – Фахруддин ар-Рази ва Аль-Хафиз Абуль-Гъани. Еттинчи юз йыллыкъда – Ибн Дакик аль-Ид. Сегизинчиде – Булкини ва Иракъи ва оьзге юз йыллыкъларда шолай башгъалары. Дин янгыртывчуланы масъаласы – о айры тема. Биз айтмагъа сюегеник, гьижраны уьчюнчю юз йыллыгъыны янгыртывчусу Абуль-Гьасан Али аль-Ашъари болгъан. Ол терс янгылыкъланы инкар этип, Есибиз Аллагьны ﷻ ёлуна къайтмагъа чакъыра болгъан.
(давамы гелеген номерде)
РАШИДХАН ГЬАЙБУЛЛАЕВ, ДР-НЫ
МУФТИЯТЫНЫ ФАТАВА БЁЛЮГЮНЮ КЪУЛЛУКУЪЧУСУ
