Секет – дин кюрчюлерден
Секет – дин кюрчюлерден
Секет чыгъарыв – Ислам динни беш къанунундан бириси. Шо дюр ярлы ва пакъыр яшайгъанлагъа байланы малындан пайгъа ихтияр. Есибиз Къуръанда секетни гьакъында айтагъанда шону намаз булан бирче эсгере. Шолайлыкъ булан, динибизни орта багъанасы саналагъан намаз секет булан янаша геле.
Демек, Ислам дин секетге шонча да уллу агьамият береген бола. Секет – гёнгюлден берилеген садагъа яда рагьмулукъ учун этилеген иш тюгюл, секет – бусурман адамны борчу. Бу борчну кютеген инсан Есибиз Аллагьны ﷻ буйругъун яшавгъа чыгъаргъан бола. Секет алагъан пакъыр адам оьзюне байлавлу байлар борчун кютгенин биле, дин къардашлыкъны татувун да сезе. Мадарлы бусурман осал яшайгъан дин къардашына кёмек этип, Ислам динни беш кюрчюсюню бирисин кютмеге болгъаны булан, огъар рази къалмагъа тарыкъ. Эгер де пакъырлар болмагъан эди буса, бай бусурман секет чыгъарыв булангъы бу борчун яшавгъа чыгъармагъа болмас эди.
Къуръанда айтылагъан кюйде, инсанны барлыгъы – Аллагьны ﷻ малы. Яратгъаныбыз бай адамланы байлыгъы булан сынай, оланы малында пакъырланы пайы да бар. Бай адамлар малын тийишли кюйде харжлап болмагъа герек, о мал олагъа Есибиз булан берилгенни унутмай. Мадарлыгъыбыз бир оьлчевге етишгенде ондан бир пай амалсыз яшайгъанланыки экенни билмеге тарыкъбыз ва шо пай бизинки тюгюл. Байлыгъыбыз белгили оьлчевге де етишип, биз шондан пакъырлагъа тийишлисин бермесек, оланы маяларын гючден алып, оьзюбюзге къоягъан болабыз. Озокъда, шо осал ва яман ишлерден.
Амалсыз яшайгъан Аллагьны ﷻ къулларына тийишли пайын бермейген къызгъанчлар такъсыр алажагъы гьакъда Къуръанда ачыкъ этип белгилене. Яратгъаныбыз къызгъанч болмакъдан сакъланыгъыз дей ва шо хасият амалсыз ва осал яшайгъанларда разисизлик тувдура. Есибиз Къуръанда Пайхаммаргъа ﷺ билдиреген кюйде, алтын ва гюмюш жыйып, шондан секет чыгъармайгъанлар Сорав алынагъан гюн къатты кюйде такъсырланажакъ.
Шону булан бирче Есибиз Къуръанда айтагъан кюйде, байлыгъын Аллагьны ﷻ ёлунда харжлайгъанлар, берилген байлыгъындан секет чыгъарагъанлар шабагъатланажагъын, бар-барлыгъы дагъыдан-дагъы кёп болажагъын билдире.
Секетни оьлчевю ва берилеген вакътиси
Секет оьзге садагъадан оьлчевю ва берилеген болжалы булан къалышына.
Секет йылда бир керен бериле. Эгер бу садагъа гьар гюн яда гьар жума, гьар ай бериле эди буса, шону береген адам кёп сююп ва ачыкъ юрекден бермес эди. Олай да, секет гьар бусурман адамны яшавунда бир керен чыгъарыла эди буса, шондан пакъыр яшайгъанлагъа уллу пайда болмас эди.
Мадарлы адамлар учун секетни оьлчевю авур тиймей. Кёбюсю гезикде шону оьлчевю 40 пайдан бир пайы яда мал-матагьындан 2,5 процент. Шо да йылда бир керен бериле. Амма къошуп бермек ярамай тюгюл. Малдан кёп берилген сайын шону берегенге де берекети артып яхшы, жамият учун да пайдалы болур.
Гьакъ кюйде, Есибиз Аллагь ﷻ токъташдыргъан законлардан артыкъ адиллик болуп болмас.
Секет неден ясалгъан?
Бу садагъа эки аслу бёлюкге бёлюнген:
1. Ораза ачыв булан байлавлусу (закят-уль фитр)
2. Малдан чыгъарылагъанысы булан (закят-уль мал).
Секетни биринчи яны – закят уль-фитр рамазан айда тутулагъан ораза булан байлавлу ва ораза тутувну вакътисинде йиберилген хаталаны, кемчиликлени чаймакъ учун бериле. Масала, ораза тутагъан гиши бош хабарлар юрютмек, нас сёз айтмакъ бар (шолар да аш, сув йимик гюндюз вакъти гери урула): секет чыгъарыв буса, ораза къабул болмакъгъа болушлукъ эте.
Секетни экинчи яны – закят-уль фитр мал булан байлавлу ва шону бир-нече тюрлюлери бар. Гьайван-малдан; алтындан ва гюмюшден (яда акъчадан); сатыв-алывда къолланагъан малдан; мол тюшюмден берилеген секет бола. Малдан чыгъартылагъан секет бир болжалны вакътисинде берилмеге тарыкъ: ай рузнамагъа гёре, бир йылны ичинде. Сабанчыланы гелиминден чыгъартылагъан секет буса, мол тюшюмден сонг бериле.
Секет нечик пайлана?
Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда секетге тийишлилени ачыкъ кюйде белгилеген. Къуръанда айтылагъан кюйде, секет пакъыр яшайгъанлагъа, секет жыйыв ва шону пайлав булан машгъул адамлагъа, юреклери маслагьат излейгенлеге, эркин этилген къуллагъа, борчу барлагъа, Аллагьны ﷻ ёлундагъылагъа ва ёлавчулагъа бериле. Аллагъны ﷻ гьукмусу шолай. Энни шо эсгерилген гюплени гьакъында ачыкъ этип англатайыкъ.
Биринчи гюп – малы герек чакъы даражагъа етишмейгенлер (мисгинлер).
Экинчи гюп – гьажатлылар (пакъырлар). Буланы гьалы мисгинлерден де осал. Олар бир затгъа да еслик этмей. Олай да, бу гюпдегилер чагъына яда савлугъуна гёре къазанмагъа болмайгъанлар.
Уьчюнчю гюп – секет булан байлавлу адамлар (амаль). Ол адамлагъа ерли имам секет жыймагъа ва шону пайламагъа тапшургъан.
Дёртюнчю гюп – юреклери маслагьат излейген адамлар (муаллафату кулубихим). Бу адамлар ал вакъти башгъа динни юрютюп, сонг Ислам динни къабул этгенлер. Олагъа юрек маслагьат ва мал якъдан кёмек этмек гёрсетиле.
Бешинчи гюп – оьзлер саялы гьакъ тёленип (рикаб) азат этилген къуллар.
Алтынчы гюп – шариат ёлда гьалал саналагъан ишлер учун (харим) борчгъа алгъан адамлар.
Еттинчи гюп – оьзлени толу кюйде Ислам динге къуллукъ этмек учун багъышлагъан адамлар (агьлу сабилиллагь).
Сегизинчи гюп – оьзлени малындан айрылгъан ёлавчулар (ибн-ус-сабиль). Ватанында олар баймы-тюгюлмю деп къарамайлы. Шоланы сапарыны мурады шариатгъа къаршы чыкъмагъа герекмей.
Оьрде эсгерилген адамлагъа секет чыгъарыв гьар гюпге айрыча тийишли шартлар булан байлавлу. Секет алагъан адам бусурман болмагъа герек, ол Хашимни яда Мутталибни тухумундан болмагъа герекмей. Олай да, ол чагъына етишген ва токътавсуз кюйде уллу гюнагь этмейген адам болмагъа тарыкъ.
Бу гюплер ва секетни оьлчевю гьар пачалыкъда гьалына гёре токъташдырыла.
Секетни мурады ва ону яшыртгъын терен гьакъылы
Борч этилген секет садагъаны мурады – савлай бусурман жамиятны ва айры адамны аманлыгъы, яхшылыгъы. Жамиятгъа шондан болагъан яхшылыкъ – секетни кёмеги булан адамланы арасында яшавлукъ учун онгайлы шартлар яратыла демек бола. Инсан учун пакъыр яшавлукъ оьмюр боюнда лап къыйын сынавлардан санала. Байланы арасында амалсыз яшайгъан гиши, оьзюню гьайы этилмейгенликни гёрсе, ичинден ачувлу бола ва биревге де тарыкъ тюгюл гьислени сезе. Жинаятчылыкъны себеплери къайдан тува десе, пакъырлардагъы гьажатлыкъ, ташлангъанлыкъны сезив ва бай адамлагъа бакъгъан оьчлюк деп айтма ярар. Жамиятдагъы адилсизлик, байлар-ярлылар бир-биринден бек къалышагъанлыкъ хыйлы инкъылапланы себеби экени яшыртгъын тюгюл.
Эгер секет чыгъармагъа тийишли гьар инсан шо борчун кютмеге башласа, жамиятда шону кютювю мердешге айланар эди. Шо заман ярлы яшайгъанланы юреклери де йымышар эди, гюнчюлюк ва шогъар ошайгъан оьзге аврувлардан да олар эркин болар эди, арада къардашлыкъ гьислер тувар ва жамият сыкълашгъан бирикген болар эди.
Секетни кёмеги булан жамиятны къатлавларында байлыкъ адилли кюйде пайлана. Ислам жамиятны ажайыплыгъы – пакъырлар байлардан гелеген налогдан пайдаланагъанлыкъ, шону булан яшайгъанлыкъ. Мисал учун, гьалиги девюрде къыйматлы касбучулар иш ёкъ саялы ишсиз къалгъан. Секетни кёмеги булан буса, шолай адамлагъа оьз ишин ачып, далаплы болмакъ учун маялар бериле ва натижада ол оьзю къазанмагъа башлай ва жамиятда пакъырлар къалмай.
Бусурман тарих гёрсетеген кюйде, халипатда бу масъала оьр даражада болгъан. Масала, Умар бин Абдул-Азиз халипаны заманында секет алмакъ учун амалсыз яшайгъанланы излеп табып болмай болгъан. Умар бин Абдул-Азиз башчылыккъ этеген йылларда халипатда пакъырлар къалмагъан. Шо заман жыйылгъан секет акъчагъа бары да къулланы сатып алып, оланы азат этген болгъан.
Айры адамгъа секетден гелеген пайданы гьакъында айтса, мунда да хыйлы яхшылыкъ бар. Масала, инсан дюньялыкъгъа бакъгъан сюювден айрыла, чомарт болмагъа уьйрене, ачгёзлюк, къызгъанчлыкъ ва тоймай къалгъанлыкъ да ондан тая. Инсан бергени булан малы аз болмай, некъадар артагъанын англамагъа башлай. Гьадисде билдирилеген кюйде, садагъа береген гишини малы кемимей. Ондан къайры, секет чыгъарагъан гиши айлана якъдагъылар сююнегенни гёрюп, оьзю де рази къала. Ол тазалана, юрегин парахатлыкъ къуршай ва ойлардан, гьалек болувдан арчылана.
Секет учун жыйылгъан маялар бусурманлагъа кёмек этеген фонд гьисапда да уллу пайда гелтире. Мисал учун, от тюшюв, сув алыв яда не йимик буса да шолай оьзге хатар болса, шо фонддан акъча гёрсетиле, гьажатлы адамгъа кёмек этиле.
Бу макъалабызда секет чыгъарывну янгыз бир-бир пайдалы янларын суратламагъа болдукъ. Инсан ва сав жамият учун секетни толу кюйде бары да яхшылыкъларын айтып битдирмеге бек къыйын болур.
