Бусурманланы акъыдасы

Бусурманланы акъыдасы

Есибиз Аллагьны ﷻ 99 аты бар. Олар барысы да инг арив атлардан (аль-асмауль-хусна) ва шолар барысы да Яратгъаныбызны сифатларын белгилей. Шолай деп биз инанмагъа ва тюшюнмеге герекбиз.

Есибиз бир гезик Адам пайхаммаргъа u: «Мени нече атым бар?» – деп сорагъан болгъан. Ол: «Бары да зат – Сени атынг, Есим мени!» – деп жавап берген. Адам пайхаммар u айлана якъдагъы бюс-бютюн Есибиз булан яралгъанны биле ва шо саялы ол бары да затда Яратгъаныбызны ва Ону къудратын гьис эте болгъан. Шо себепден Адам пайхаммарны u: «Бары да зат – Сени атынг», – деген сёзлерде айлана якъ ачыкъ этип гёрсетеген кюйде, Аллагьны ﷻ къудраты билине, шолайлыкъ янгыз Огъар хас. Есибиз Аллагьны ﷻ гьакъында билмеге герекли, Огъар хас сифатлар: 1. Бар болмакъ.2. Аввалы ёкъ кюйдеги даимлик. 3. Ахыры ёкъ кюйдеги даимлик. 4. Эркинлик. 5. Бир затгъа да ошамайгъанлыкъ. 6. Янгыз бир болмакълыкъ. 7. Бары да затны этмеге болардай къудратлыкъ. 8. Ихтиярлыкъ (воля). 9. Бары да затны билегенлик. 10. Даимги яшав. 11. Калам (сёйлеп болагъанлыкъ). 12. Эшитегенлик. 13. Гёрегенлик. 14. Бары да затны этмеге болагъанлыкъ. 15. Ихтияры бар болмакъ. 16. Бары да затны билегенлик. 17. Даим сав (бар) болмакълыкъ. 18. Сёйлейгенлик. 19. Бары да затны эшитегенлик. 20. Бары да затны гёрегенлик. Акъыда илмуну ахтарагъан бары да алимлер айтагъан кюйде, гьар мукалляф (гьакъылбалыкъ чагъына етишген бусурман адам) Аллагьны ﷻ шу 13 сифатыны маънасын билмеге герек, неге десе еттевю такрарлана.

1. Бар болмакъ (существование)

Аллагь ﷻ бар бокъмакълыкъгъа далил – ичинде галактикалар, юлдузлар ва планеталар булан аламдагъы бары да зат Ол яратып бар болмакъ. Олай да, биз гёреген жанжанывар (оланы ичинде адамлар да), оьсюмлюклер Есибиз булан яралгъан болмакъ. Айлана якъ, табиат Есибиз яратгъан законлагъа гёре яшай ва бар, бир-бири булан тыгъыс байлавлу болуп, бир къалипли системалы. Табиатда эки миллиондан артыкъ тюрлю-тюрлю жанжаныварны, оьсюмлюклени, къолкъкотурланы башгъалары бар, микроорганизмлени гьакъында айтмагъанда. Шоланы гьариси бир якъдан умуми табиатгъа (биосфера) ясалгъан, шону бир гесеги болуп, оьзгелер булан байлавлу. Башгъа якъдан буса, гьариси оьз гезигинде оьр даражалы ва тетиксиз яралгъан «къурум», санлары ва битими герекли борчларын кютмек учун ажайып къыйышагъан кюйде «ишлей». Башгъача айтгъанда, айлана якъдагъы бары да зат бир ёравгъа гёре яралгъан, бир-бири булан тыгъыс байлавлу ва умуми гьалны бир бёлюгю. Мунда булай гьалны болдургъан Бир Яратывчуну гьис этмеге де къыйын тюгюл. Гьакъылын яхшы кюйде ишлетсе, шекликлерден тазаланса, гьар ким де Яратывчу барны билер. Эгер ким буса да, Аллагь ﷻ ёкъ деп ойлаша буса, шо капирликге (куфр) бата. Шолай ойлашмакъдан Аллагь ﷻ сакъласын бизин! Бу сифатдан сонг гелегенлерине сальбия деп айтыла. Шолай деп айтылмакъны себеби – олар Аллагьны ﷻ кемчиликлери ёгъун белгилей.

2. Аввалы ёкъ кюйдеги даимлик

Аллагь ﷻ не заманда да болгъан, Ону башланмагъы ёкъ, Ол даим бар. Шолай болмакъгъа далил: эгер Аллагь ﷻ болмай, сонг болгъан эди буса, Ону кимесе бирев яратгъан болмагъа герек эди, шо буса гьакъылгъа къыйышагъан зат тюгюл (абсурд). Шолай болгъан сонг, Аллагь ﷻ даим бар.

3. Ахыры ёкъ кюйдеги даимлик

Аллагь ﷻ не заманда да бар болгъан ва Огъар шону бирев де бермеген. Женнет ва жагьаннем – даим болажакъ, тек олар шолай оьзлюгюнден болмагъан, шолай болмакъны Аллагь ﷻ буюргъан. Аллагьны ﷻ ахыры ёкъ дегенге далил: Ол даим болгъанлыкъ. Аллагьны ﷻ башланмагъы да ёкъ, битмеклиги де ёкъ.

4. Эркинлик

Аллагь ﷻ Оьз-оьзлюгюнден бар ва Ол бир затгъа да гьажатлы тюгюл. Неге десе, гьажатлы болмакъ – кемчилик. Аллагь ﷻ буса гьар-тюрлю кемчиликлерден эркин.

5. Бир затгъа да ошамайгъанлыкъ

Аллагь ﷻ бир затгъа да ошамай. Аллагь ﷻ айлана якъны бир ерин де тутмай ва олай-булай деп айтагъан кюйде де тюгюл. Аллагь ﷻ къаркъаралы тюгюл, Ону яралгъанланыки йимик кюйлери ёкъ. Юрюш, рагьат гьал, татув, ийис, тюс, къошулув, айрылыв ва шолай башгъа кюйлер бола. Бу кюйлер не йимик буса да къаркъара тюгюл, тек олар яралгъанларда бола. Аллагь ﷻ шолайлыкълагъа ошамай. Аллагь ﷻ бир затгъа да ошамайгъанлыкъгъа далил: эгер Оьзю яратгъанлагъа Ол нечик буса да ошай болгъан эди буса, Ол Оьзю де яралгъан деп айтма ярар эди. Амма Аллагь ﷻ яралмагъанны далил булан исбат этдик, Аллагь ﷻ даим болгъан, Ону башланмагъы ёкъ.

6. Янгыз бир болмакълыкъ

Аллагь ﷻ – янгыз бир Яратывчу. Ол – Бир, демек Ону ёлдашлары ёкъ. Аллагь ﷻ – бир, бёлюнмей. Аллагь ﷻ йимик сифатлары, ишлери булан дагъы бирев де ёкъ. Есибиз бир экенге далил: эгер Ол янгыз тюгюл буса, Ер юзюнде низамсызлыкъ болур эди. Амма биз гёрмеге болагъан кюйде, бир низамсызлыкъ да ёкъ, некъадар айлана якъ тизимли ва къурумлу. Бир-бири булан сёйлешип, гьариси бир ишни кютмеге рази болгъан бирнече худай бар деп ойлашсакъ, шо олагъа гёре осаллыкъ демек, неге десе бир-биринден гьасил болур. Аллагьны ﷻ сифатларындан билегеник йимик, Ол бир затгъа да гьажатлы тюгюл, Ону еслиги тетиксиз ва бютюн.

7. Бары да затны этмеге болардай къудратлыкъ

Есибиз Аллагь ﷻ этмеге болмайгъан зат ёкъ экенге бусурман адам къатты кюйде инанмагъа ва тюшюнмеге герек. Ол не зат этмеге де бола! Ол: «Бол!» – деп айтса, таманлыкъ эте ва не сюйсе этмеге бажара. Шайтан бир гезик Идрис пайхаммаргъа: «Аллагь ﷻ сав дюньяны къозну ичине салмагъа боламы?» – деп сорагъан болгъан. Жавап гьисапда Идрис u къолундагъы инени ону гёзюне тюртюп: «Сюйсе, Есибиз шу инени тешигине де бола сав дюньяны ерлешдирмеге», – деген. Шолай дегенде, биз бир мюгьлетге де шекленмеге герекмейбиз сав дюньяны инени тешиги чакъы гиччи ерге нечик ерлешдирежек гьакъда. Не йимик буса да шекликлер Аллагьны ﷻ къудратына инанмайгъанлыкъ болур. Есибиз буюрса, сав дюнья сыярдай инени тешиги шонча да уллу болур яда шогъар сыягъан кюйде дюньяны гиччи этер. Бусурман адам Аллагьны ﷻ къудратына шекленмеге герекмей. Башгъача айтгъанда, бирев де Аллагь ﷻ йимик этмеге бажарагъан, къудратлы тюгюл экенге къатты кюйде инанмагъа герекбиз. Оьзгелер буса, этегенин янгыз Ону ихтияры булан этмеге бола. Есибиз бары да затны этмеге болагъангъа далил: шу дюнья бар болмакълыкъ. Айлана якъ Ол не де этмеге болагъанын гёрсете.

8. Ихтиярлыкъ (воля)

Гьар бусурман Аллагьны ﷻ пурманы болмаса, бир зат да болмайгъанны билмеге герек. Мисал учун, Ибрагьим пайхаммар u уланы Исмайылны гесмегени саялы бичакъгъа ачувланып, ону ерге атгъанда, о адамча сёйлеп: «Гьей, Аллагьны ﷻ элчиси! Магъа не саялы ачувланасан?» – деген. Ибрагьим u: «Нечик ачувланмайым дагъы сагъа?! Шонча керен уланымны тамагъындан сюртдюм, сен буса соймай эдинг ону?» – дей огъар. Шо заман бичакъ огъар: «Намруд пача сени отгъа ташлагъанда, неге ялын яллатмады сени?» – деп эсине сала. «Неге тюгюл де, Есибиз шо ялынгъа мени яллатмасын деп буюргъан саялы», – деп Ибрагьим u жавап бере. «Есибиз о заман ялынгъа яллатмасын деп бир керен буюргъан эди буса, магъа Исмайылны тамагъын соймасны гьакъында етти керен буюрду», – деп бичакъ англата. Бу кепдеги иш башгъа гезик Муса пайхаммар u булан да болгъан. Ону тиши авруп, сав болмакъ учун не этегенни билмейген заманда огъар пеленче тавда бир от оьсе деп вагьйу геле. Шо отну авзунда бираз тутса, аврув тая ва тиш аврувгъа дарман бола. Ол шо тавгъа минип, отну табып, авзунда шону бираз тута. Авруйгъаны да тайып къала. Муса u тиш аврувдан эм тапгъанына сююне. Бираздан ону шо тиши янгыдан авруп башлай. Муса u шо баягъы тавгъа гётерилип, шо отдан юлкъуп авзуна сала, тек кёмек болмай. Ол ажайып тамаша бола. Шо заман Есибиз огъар: «Гьей, Муса! Янгыз мени буйругъум ва пурманым шо от дарман болуп бола. Мени пурманым болмаса, шо от пайда гелтирмес», – деп англата. Шондан натижа гьисапда биз не маъна чыгъармагъа герекбиз? Бичакъны гесмеге болагъан этген ва гесмеге ихтияр берген – Аллагь ﷻ . Эгер кимесе бирев ойлашагъан кюйде, бичакъ оьзлюгюнден гесмеге бола деп инана буса – шо дюр имансызлыкъ. Масала, сагъа: «Къолунгну не булан гесдинг?» – деп сораса, нечик жавап бережексен? «Есибиз гесди», – десенг дурус болур, тек бичакъны маънасы недедир? «Бичакъ булан гесдим», – десенг де дурус болур, тек олай гезикде Аллагьны ﷻ пурманы ва къудраты нечик болур? Лап тюз жавап шулай болур: «Мен къолумну, Аллагьны ﷻ пурманы болуп, бичакъ булан гесдим». Бирдагъы мисал. Бары да аламгъа еслик этеген Къудратлы Аллагь ﷻ бар тура, кёмек излеп, авруйгъан адам докторгъа бара. Шолайлыкъ дурусму дагъы? Дурус, неге десе Есибиз Аллагь ﷻ Оьз къудраты ва ихтияры булан нени де этмеге бола, докторну буса аврувлардан сав этеген «алаты» этип яратгъан. Докторну алдына гелген адам юреги булан негер инанмагъа герек?

Бусурман адам бары да аврувлардан янгыз бир Аллагь ﷻ сав этегенге ва доктор буса шолайлыкъгъа себеп экенге инанмагъа герек. Эгер кимесе бирев Аллагьны ﷻ къудратын арадан тайдырып, докторлар ва дарманлар оьзлюгюнден кёмек эте деп ойлаша буса, шо – имансызлыкъ бола. Бусурман адам шолай авам болмагъа боламы дагъы? Аллагьны ﷻ ихтиярлыгъы барлыкъгъа далил: эгер Ону ихтияры болмагъан эди буса, Ол осал болур эди. Шо буса – кемчилик. Биз билеген кюйде, Аллагь ﷻ кемчиликлерден таза.

9. Бары да затны билегенлик

Аллагь ﷻ бары да затны билегенге шекленмей инанмагъа герек. Ол бары да яралгъанланы гьакъында бары да затны биле, гьатта олар яралгъанча да алдын ва олар булан не болажакъны да биле. Есибиз Аллагь ﷻ билмейген бир зат да ёкъ. Аллагь ﷻ бары да затны билегенге далил: эгер Ол бары да затны билмей эди буса, ол авам болур эди. Шо буса – кемчилик. Биз билеген кюйде, Аллагь ﷻ кемчиликлерден таза.

10. Даимги яшав

Есибиз Аллагь ﷻ даим сав бар экенге, Ону аввалы ва ахыры ёкъ экенге бусурман адам гьакъ кюйде инанмагъа герек. Огъар жагьиллик ва къартлыкъ хас тюгюл. Заман алышдырмай Ону ва Ол учун заман да алышынмай. Аллагьны ﷻ сифатларыны, Ону Оьзюню йимик, аввалы ва ахыры ёкъ. Айлана якъ бар болмакълыкъ – Есибиз Аллагьны ﷻ барлыгъын исбатлай. Эгер ол болмагъан эди буса, дюнья да болмас эди.

11. Калам (сёйлеп болагъанлыкъ)

Аллагьны ﷻ каламы (сёйлеп болагъанлыгъы) бар экенни билмеге тарыкъ, тек Ону каламы яратылгъанланыки йимик тюгюл. Аллагьны ﷻ каламына авазлар ва гьарплар тарыкъ тюгюл. Эгер Сыйлы Китапланы: Инжилни (Евангелие), Тавратны (Тора), Забурну (Псалтырь), Къуръанны ва оьзгелерин Аллагьны ﷻ каламы деп белгилейгенде олар аввалсыз калам, гьарпларсыз ва авазларсыз деп англамагъа герек. Эгер де оланы пайхаммарлагъа гьар тюрлю тиллерде авазны кёмеги булан тюшюрюлген деп гьисап этсе, олар яратылгъан болур. Башгъача айтгъанда, Аллагьны ﷻ каламы яратылмагъан ва аввалы ёкъ. Олай да, Ону каламы яратылгъанланы каламына ошамай.

12. Бары да затны эшитегенлик

Есибиз Аллагьны ﷻ сифатларына бары да затны эшитегенлик де гире. Ол гьатта къомурсгъа сюйкелеген кюйню де эшите.

13. Бары да затны гёрегенлик

Бары затны гёрмек де – Аллагьны ﷻ сифатларындан. Ол гёрмейген бир зат да ёкъ. Шону булан бирче, эшитегенлик ва гёрегенлик, яратылгъанларда йимик, къулакъланы ва гёзлени кёмеги булан тюгюл, неге десе Ол бизге ошамай. Эгер Есибиз сёйлейген, эшитеген ва гёреген болмагъан эди буса, тилсиз, сангырав ва сокъур болур эди. Шолар буса, Аллагьда ﷻ болуп болмайгъан кемчиликлерден. Оьрде эсгерилген, артдагъы етти сифатгъа субути деп айтыла. Олагъа «субути» деп айтмакълыкъны маънасы – бизге де олар тиегенлик. Олай нечик бола дагъы? Оьз яратгъанларына Есибиз гюч, ихтияр (воля), билим, сёйлеп болагъанлыкъ, эшитегенлик ва гёрегенлик берген. Амма гьакъ даражада олар янгыз Аллагьда ﷻ , яратылгъанларда буса заманлыкъгъа. Гюч, гёрегенлик ва эшитегенлик жагьил заманда йимик къартлыкъда болмай, олар бара-бара осал бола ва оьлюм гелгенде тайып да къала. Аллагьгъа ﷻ гёре шо сифатлар «субути» бола – ёкъ болуп къалмай, осаллашмай ва къошулмай: олар даим бар. Шо саялы олагъа «субути» деп айтыла. Есибиз Аллагь ﷻ динибизни ахтармагъа ва яймагъа кёмек этсин бизге. Амин.

РАШИДХАН ГЬАЙБУЛЛАЕВ