Мазгьаплар къайдан баш ала?

Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ девюрю – Ер юзюнде Есибиз Аллагьны ﷻ гьукмусу токъташагъан заман. Шолай болмакъгъа кюрчю – Сыйлы Къуръан ва Пайхаммрны ﷺ сюннети. Шо девюрню эки тиретге бёлмеге ярай.

1. Маккадагъы девюр. Шо вакътиде тюшюрюлеген Къуръан аятларда кёбюсю гьалда инанывны (акъыда) ва къылыкъланы (агьлякъ) гьакъда айтыла. Ихтиярланы гьакъындагъы масъалалар (агькамлар) буса, о вакътиде онча да агьамиятлы болмагъан. Эсгерилген бу девюр 13 йылгъа узатылгъан.

2. Мадинадагъы девюр. Шо вакътиде де Къуръан ва Пайхаммарны ﷺ сюннети акъыдагъа ва агьлякъгъа агьамият бере буса да, шону булан бирче агькам масъалагъа айрыча агьамият берилмеге башлай. Эсгерилген девюр 10 йылны узагъында юрюле ва гьижраны 13-нчю йылында тамамлана.

Шо девюрлерде ижтигьат белгиленгенми?

Ижтигьат деп не йимик буса да бир муратгъа етишмек учун къылынагъан къастгъа айтыла. Топлагъан билими булан Къуръангъа ва сюннетге асасланып оьз гьукмусун чыгъармагъа болагъан алимлеге буса, мужтагьит деп айтыла. Шо даражагъа етишген шариат алимлени мурады – Къуръанда ва Пайхаммарны ﷺ сюннетинде тувра жаваплар ёкъ заманда Яратгъаныбызны болмагъа болагъан гьукмусуна болгъан чакъы ювукъ гелмек.

О-бу масъала тувагъанда асгьабалар Пайхаммарны ﷺ янына барып ондан жавап алмагъа бола болгъан. Амма ол йыракъдагъы заманда ижтигьатдан пайдаланып, гьукму чыгъара ва шогъар гёре эте болгъан, тек имканлыкъ тувгъандокъ, Пайхаммаргъа ﷺ масъаласын билдирип, ол айтгъан кюйде эте. Шолай гьал Расулуллагь ﷺ бир гезик асгьабаларын Бану Курайд деген къавумгъа йиберип: «Биригиз де экинни намазны Бану Курайдны топурагъында тюгюл эсе къылмасын», – деп айтгъан заманда тувулунгъан болгъан. Асгьабалар ёлгъа чыгъып, экинни намазны сапарны вакътисинде къаршылай ва ёлун узатса, борчун къутгъаражакъ болгъан.

Шо заман асгьабалар Пайхаммарны ﷺ сёзлерине гёре, нечик этейик деп ижтигьат этмеге токъаташа ва оланы пикрусу эки тюрлю бола. Бир гюп токъташгъан кюйде, намаз Бану Курайдны топурагъында къылынмагъа герек деп, ёлун узата. Башгъалар ойлашгъан кюйде буса, Пайхаммар ﷺ геч къалмай чалт юрюп, намазны эсгерилген ерде къылсын учун деп айтылгъан сёзлер болгъан ва гёз алгъа тутулгъан болжалгъа етишмегени саялы, борчун этмей къоймас учун, олар къаршы болгъан ерде экинни намазын къылалар. Шолайлыкъ булан, эки де гюп оьз ойлашгъанын эте. Амма олар гери къайтгъанда Пайхаммарны ﷺ янына барып, болгъан ишни ачыкъ этгенде, ол бир якъны да: «Тюз этмегенсиз», – деп айыпламай ва, терсине, олар да, булар да янгылышмагъанын англата.

Олай да, бу кепдеги хабар бар. Бир гезик Пайхаммар ﷺ Муаз ибн Жабал дейген асгьабасын Йеменге йиберегенде: «Не булан суд гесежексен?» – деп мекенли билмеге сюе. Ол: «Аллагьны ﷻ Китабы булан», – деп жаваплана. Пайхаммар ﷺ : «Онда гьукму тапмасанг, не этежексен?» – деп сорай. Ол: «Пайхаммарны ﷺ сюннетинден баш аларман», – дей. Пайхаммар ﷺ : «Эгер онда да гьукму табылмаса, не этерсен?» – деп бирдагъы сорав бере. Муаз шо сёзлеге булай жавап къайтара: «Шолай болуп йиберсе, немкъорай янашмай, оьз къаравума (демек, ижтигьат этип) таянажакъман».

Пайхаммар ﷺ бу сёзлени эшитгенде: «Аллагьгъа ﷻ макътав болсун, Пайхаммарны ﷺ элчисине Пайхаммар ﷺ сюегенине гёре гьакъыл бергени саялы» (Агьмат). Расулуллагь ﷺ герти дюньягъа гёчгенде, Яратгъаныбыздан гелеген гьукмулар токътала ва арагъа чыгъагъан о-бу масъалалагъа жавап берилмеге тарыкълыгъы булан ижтигьат болмакъда гьажатлыкъ тува. Ижтигьат булан Пайхаммарны ﷺ бары да асгьабалары машгъул болмай эди ва берилеген соравлагъа жавап тапмакъ учун лап бек билегенлеге бакъдыра болгъан. Шолай терен билими булангъы 130 адам болгъан. Табиинлер (асгьабаланы гёрюп, Пайхаммарны ﷺ гёрмегенлер) билимни асгьабалардан ала болгъан.

Шолай, мисал учун, Маккада олар билимни Абдулла ибн Аббасдан, Мадинада – Абдулла ибн Умардан, Куфада – Абдулла ибн Масуддан ала болгъан. Билим алагъанлар гюплеге жыйылып, онда дарс ала ва бара-бара динге уьйретеген «школалар» – мазгьаплар арагъа чыгъа. Мазгьап деген сёзню лексика маънасы «захаба» – «бармакъ», «ёл чыкъмакъ» деген сёзден геле. Башгъача англагъанда, мазгьап – о-бу алим гелген пикру. «Мазгьап» деп дин булан байлавлу ихтиярланы гьакъындагъы (фикх) «школагъа» да айтыла. Бу «школагъа» хыйлы алимлер гире, башында буса кюрчюсюн салгъан мужтагьит де булан.

Шолай «школалалр» кёп болгъан – Шурайхны, Макхульну, Хаммадны, Гьасан аль-Басрини, Амир аш-Шабини, Урма ибн Зубайырны, Сайид ибну ль-Мусайибни, Дагьгьакъны, Ибну Сиринни, Каттадны, Авзаини, аз-Зухрини, Ляйс бну Саадны, Суфьян с-Саврини, Суфьян бну Уйайны ва шолай башгъаларыны мазгьаплары. Амма бара-бара оьрде эсгерилген мазгьаплар ёкъ бола ва гьалиге агьлю-сюннет жамиятны янгыз дёртевю къала: ханафи, малики, шафии ва ханбали мазгьаплар. Шолагъа кюрчю салгъанлар – Абу Ханифа Нуман, Малик ибну Анас, Мугьаммат ибну Идрис ашШафии, Агьмат ибну Ханбал.

Неге мазгьаплагъа гёре юрюмеге герек?

Адамлар эки гюпге бёлюне: терен илмусу булангъы, билимине гёре шариат гьукму чыгъартып болгъан мужтагьитлер ва шолай терен билими ёкълар, биринчилени артына тюшюп юрюйген оьзгелер – мукаллидлер. Фикх илмудан билими ёкъ простой адам гьадисде айтылагъанны яшавда къолламакъ учун деп шариат гьукму чыгъармагъа ихтияры ёкъ, гьатта ол гьадис илмулагъа охугъан ва оланы арап тилде гёнгюнден биле буса да. Арап тилни билмейген авамланы чы айтмай къойма да ярай.

Гьадис илмуланы терен билеген Абдулла ибн Вахб дейген машгьюр алим айтагъан кюйде, Малик ва Лайс болмагъан эди буса, ол тюз ёлдан тайышып, адашажакъ болгъан. Огъар: «Неге?» – деп сорай. Алим англатгъан кюйде, ол хыйлы йылланы узагъында гьадислер жыя болгъан ва гьарисин Маликге гёрсете, имам буса: «Бусуна гёре юрю, осун буса – къой», – деп уьйрете болгъан («Тартибу ль-Мадарик»). Ибн Вахб олай да булай айтгъан болгъан: «Фикхден имамы ёкъ гьадис билеген гьар адам – адашгъанлардан.

Эгер Аллагь ﷻ магъа Маликни ва Лайсны алдында охумагъа насип бермеген эди буса, мен де кётюр болар эдим» («Аль-Жами»). Суфьян ибн Уайн булай айтып сакълангъан: «Факихлерден къайры (шариат илмуланы билеген алим), оьзгелер учун гьадис билмек – адашмакъны себеби!» Абу Зайд аль –Кайравани ону сёзлерин булай англата: «Хата болуп, пеленче бирев гьадисни тувра маънасын англамагъа бола, шо заманда буса, ону герти мсаънасын ачагъан башгъа гьадис бар тура. Ол билмейген башгъа далил болмакъ яда о биринчи гьадис къолланмайгъан болмакъ бар. Буланы барысын да янгыз денгиз дерия чакъы билими бар адам билмеге бола» («Аль-Жами»).

Малики мазгьапны айтылгъан алими Абу Исгьакъ аш-Шатыби булай айтгъан: «Билими ёкъ адамгъа гёре мужтагьитни фатавасы шариат далил йимик. Шо далил шулайлыкъда: далил яда ону ёкълугъу билими ёкъ адамгъа бир йимик. Далиллени ахтармакъ ва Къуръангъа, сюннетге гёре гьукму чыгъармакъ олар бойнуна алажакъ юк тюгюл. Некъадар, олар учун шолай гьукму чыгъармакъ гери урула». Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда булай айтгъан (маънасы): «…Оьзюгюз билмей бусагъыз, билегенлерден сорагъыз» («Ан-Нагьль» деген сура, 43-нчю аят). Билими ёуъ мукаллид билегенлерден сорамагъа борчлу.

АБДУЛЛА АБДУЛКЕРИМОВ