Мазгьаплар – бизин учун Аллагьны ﷻ рагьмулугъу

Мазгьаплар – бизин учун Аллагьны ﷻ рагьмулугъу

Имам Агьматны яшав ёлу

Бусурман ихтиярланы (фикх) кюрчюсюне ва сюннетни теренден билегенге асасланып бирдагъы мазгьапны кюрчюсюн салгъан имам – Агьмат бин Мугьаммат бин Ханбал аш-Шайбани болгъан.

Имам Агьмат Багъдад шагьарда тувгъан, ону агьлюсю бу якъгъа ол тувгъанча бираз алдын Хорасандан гёчген болгъан. Огъар уьч йыл болагъанда атасы оьлюп, ярты етим къала. Лап гиччиден тутуп Агьмат багъдадлы айтылгъан алимлени алдында дин илмулагъа уьйренмеге башлай. Жагьил вакътисинде ол гьадис жыймакъ учун хыйлы пачалыкъларда кёп гезей болгъан ва Хижазны, Йеменни, Куфаны, Басраны ва Шамны алимлерини алдында охугъан. Ону охутгъанланы арасында Абу Юсуф аль-Куфи, Ягьия бин Майн, Исгьакъ бин Рахавейх, Мугьаммат аш-Шафии болгъан. Дин илмуланы теренден билегени булан бирче Агьмат ибн Ханбал оьр къылыкълы ва яшавну леззетлеринден эл чегип (аскетлик) яшайгъаны булан оьзгелерден къалыша болгъан. Имам ашШафии ону гьакъында булай айтгъан болгъан: «Мен Иракъны къоюп гетегенде, онда Агьмат бин Ханбалдан артыкъ билеген, абурлу да дюр, иманы къатты ва рагьмулу адам ёкъ эди». Амма бу алимни макътавгъа лайыкълы лап уллу гьюнери – мутазилитлеге (тюз ёлдан тайышгъан агъым) къаршы турувдагъы къаттылыгъы, жагьлыгъы болгъан. Туснакъ да, оьжетли къыйынлыкълар булан азаплар да, имам Агьматны Пайхаммарны ﷺ ва ону асгьабалырыны ёлундан тайышдыртмагъа болмагъан. Пача башчылыкъгъа халипа аль-Мутасим гелген сонг, янгыз шо заман имам Агьматны гьызарлав, къыйнав токътала ва огъар тийишли абурсый этилмеге башлай. Гьакимлик оьзюне яман таъсир этмеге болурдан къоркъуп, ол гьукумат къуллукъну къабул этмей. Амма халипа, ону булан гьакълашмай туруп, къади къуллукъгъа (суд гесмеге) биревню де белгилемей болгъан.

Имамны азаплары

Имам Агьматны о замангъы пачалар бек къыйнагъан ва азапгъа тутгъан, неге десе ол мутазилит агъымгъа къаршы чыгъа (пачалар буса, Ислам динге къыйышмайгъан шо ялгъан агъымны яны болгъан). Имамны узакъ замангъа туснакъгъа сала ва огъар бек яман янаша болгъан. Ону азапларыны гьакъында кёп шагьатлыкълар сакълангъан. Мутазилитлени танкъыт этген мюгьлетден тутуп, имам Агьматны къыйынлыкълары башлана. Бу агъым терс ёлгъа тюше ва о замангъы пачалар да шолар йимик адаша. Мамун ар-Рашид, Мутасим Биллягьи ва аль-Васик халипалар мутазилитлер болгъан ва бусурманлар учун шону борч этмеге къарагъан. Имам Агьмат билими ва къылыгъы булан оьзюне «Ислам динни янгылыкълардан къутгъарывчусу» деген ат къазана. Ол ва шону йимик бир-бир алимлер аббасид халипалар мутазилитлер чыгъаргъан ялгъан ойну гери ура ва айыплай.

Тайышгъанлар гьисап этеген кюйде, Къуръан яратылгъан болгъан. Шо саялы имамгъа Багъдад шагьарда суд гесиле ва натижада огъар авур бугъавлар тагъып, туснакъгъа ташлай. Мутасим Биллягьи халипаны заманында имамгъа айрыча къыйын бола, ону токъалап сакълай. Халипа имам Агьматны терен билимине ва илмусуна мюкюр бола туруп, заман-заман ону янына гелип, мутазилитлени къаравларына рази болмагъа таклиф эте. Шолай этсе, туснакъдан да чыгъаражакъ ва оьзюне къуллукъгъа алажакъгъа сёз бере. Амма имам мутазилитлени ялгъан ойларын инкар эте. Мутасим халипа бек ачувланып, къуллукъчуларына имамны аякълары булан токъалатдырта ва натижада ону къаркъарасы бек авурта, хыйлы бувунлары еринден чыгъа. Имамны авур бугъавларда сакълай. Багъдад шагьардагъы туснакъда ол 28 ай тура. Ону туснагъында ярыкъ да болмай, май чыракъ да берилмей къарангылыкъда сакълай. Имам гьакъыкъатдан тайышмай, мутазилитлени Абдурагьман альМутазили ва Исгьакъ ибн Ибрагьим аль-Мутазили чыгъартгъан пикруларын инкар этегенге, ону къолларын да байлап, эсден тайгъанча къамуч булан токъалай болгъан.

Амма башдан гечирген бары да къыйынлыкълагъа да къарамайлы, имам Агьмат Къуръан яратылмагъан, шо – Аллагьны ﷻ каламы деп айтагъанындан тайышмай. Къуръан яралгъан деп айтагъанлар буса, капирликге батагъан уллу гюнагь эте. Имам оьз айтагъанында къатты турагъанны гёрюп, Мутасим халипа бу ва герти дюньядагъы оьз гележеги саялы къоркъмагъа башлай ва гьижраныы 221-нчи йылында, рамазан айны 25-нде имамны туснакъдан чыгъарта ва бугъавларын чече. Бара-бара имамны яралары къолай болмагъа башлай ва Мутасим оьз адамларына имамны гьайын этмеге, ону савлугъу гьакъда сорай турмагъа буюра. Имам Агьмат оьзюн къыйнагъанланы барысын да гече, тек Аллагьны ﷻ Китабына къаршы гюнагь этгенлени ювукъ да этмей ва гечмей. Айтылгъан гьадис жыйывчу Имам Агьмат сав бусурман дюньягъа айтылгъан гьадис жыйывчу ва шолагъа баян береген алим гьисапда белгили. Бир-бир далиллеге гёре, ол бир миллиондан артыкъ гьадис биле болгъан.

Фикх илмуланы ва гьадис ахтарывда буса, ол имам Юсуфдан (Абу Ханифаны айтылгъан мутаалими) ва имам аш-Шафииден хыйлы затгъа уьйренген. Имам Агьмат гьадис жыйывгъа, ону гьакъында баянлыкъ беривге ва маънасын чечивге ажайып агьамиятлы янаша болгъан. Ол жыйгъан «Аль-Муснад аль-кабир» деген асаргъа 30 минг гьадис гирген. Ондан къайры, бу жыйымда асгьабаланы шо гьадислеге гёре ойлары да бар. Имам Агьмат шо гьадислени ва фатаваланы оьз девюрюндеги масъалалагъа гёре къоллай болгъан. Эгер де тувулунгъан масъалагъа къыйышагъан гьадис табылмайгъан гезиклерде, шогъар гёре асгьабаланы гьукмусу да ёкъ заманда, ол оьзюню пикрусун таклиф эте болгъан, тек мутаалимлерине шо ойларын язып жыймагъа къоймай болгъан. Шолайлыкъ булан, бу мазгьап имамны мутаалимлерини сёзлеринден сакъланмай, оланы мутаалимлери сакълагъангъа гёре гьалиге етишген. Демек, Ханбалини ойларын ёрукълашдырып тизгенлер – экинчи наслу.

Мазгьапны кюрчюлери

Ханбалитлер, олардан алда болгъанлар йимик, фикхни кюрчюсю гьисабында Къуръанны гёре. Даражасына гёре экинчи кюрчю – Пайхаммарны r сюннети. Оьзге имамлардан эсе имам Агьмат марфуъ деген къайданы къоллай болгъан. Шогъар гёре, бары да маълумат янгыз Пайхаммар r булан байлавлу ишлер къабул этиле. Имам Агьмат, оьзге имамлар йимик, асгьабаланы бары да рази болгъан оюн (ижмаъ) гьисапгъа ала ва булайлыкъ агьамият якъдан ону къаравунда бусурман фикхде уьчюнче ерде. Шону булан бирче, ол асгьабалардан сонггъу заманда болгъан ижмаъны къабул этмей, неге десе ол шоланы тетиксиз санамагъан. Бусурман дюньяда яйылгъан алимлени санаву ажайып кёп экенге гёре, оланы гьукмусу дурус болмай къалма да бар саялы. Ону пикрусуна гёре, асгьабалардан сонггъу девюрде ижмаъ болуп болмай. Бир-бир масъалалагъа гёре асгьабаланы арасында тюрлю-тюрлю пикру тувуланагъан гезиклерде имам Агьмат гьар асгьабаны пикрусун айрыча гьисапгъа ала болгъан. Шо саялы ханбали мазгьапда бир масъалагъа гёре нече тюрлю гьукму болмакъ бар. Шариатны аслу кюрчюлерине асасланып, не йимик буса да фатава къабул этмеге бажарылмагъанда, имам гьатта «осал» деп саналагъан гьадислени де къоллай болгъан.

Имамны мутаалимлери

Имам Агьматны аслу мутаалимлери – Салигь ва Абдулла дейген ону эки де уланы болгъан. Дюньягъа айтылгъан гьадис жыйывчулар ва гьадис китапланы авторлары – Имам аль-Бухари ва Муслим ону лап белгили мутаалимлери. Бу эки де алим имам Агьматны алдында охугъан ва фикх илмуда да оьрлюклеге етишген.

Имамны гьакъында айтылгъан сёзлер

Ибрагьим бин Хани булай етишдире: «Шу дюньягъа арт берип, напсын басылтып, ибадат этивде Агьмат ибн Ханбал йимик шонча да къаст къылагъан башгъа адамны мен гёрмегенмен. Гюндюзлер ол ораза тута, яссы намаздан сонг бир-нече намазлар къылып, бираз замангъа ятып юхлай ва ял ала. Сонг туруп, намаз да жувунуп, эртенги намазны азаны болгъанча намаз къыла болгъан. Артында буса, бир ракаатлы витр намаз булан тамамлана. Имам бир гечени де намаз къылмай, ибадат этмей йибермеген. Мен ону йимик ибадат этмеге болмай эдим. Янгыз бир гюн гёрдюм ону ораза тутмайлы.

Шо да – огъар къан чертген гюн эди». Белгили мугьаддис Абу Давуд имам Агьматны гьакъында айтагъан кюйде, ону къырыйында олтурмакъ – герти дюнья учун уллу шабагъат къазанмакъ. Ол яшавуну ичинде бирев булан да эришмеген болгъан. Байгьакъи мутаваккил не зат экенни гьакъында имам Агьматгъа сорагъанда, ол: «Мутаваккил – бары да умутларын янгыз бир Аллагь ﷻ булан байлайгъан адам», – деп жавап берген болгъан. Имам Агьмат билим ва даража якъдан оьзге имамлардан артда къалмаса да, санавгъа гёре ону мазгьабын юрютегенлер кёп тюгюл.

Аслу гьалда ханбалилер Сауд Арабстанда, Палестинада ва перс къолтукъдагъы бир-бир пачалыкъларда яшай. Имам Агьмат ибн Ханбал 77 йыллыкъ чагъында гьижра булан 241-нчи йылны раби уль-аввал айны 30-нда Багъдад шагьарда гечине. Айтылагъан кюйде, ону ахыр ёлуна салмакъ учун бир миллион адамгъа ювукъ халкъ жыйылгъан болгъан. Есибиз Аллагь ﷻ бизин машгьур алимлерибизни сюймеге ва оланы ёлун юрютмеге насип этсин. Олар бары да уьммет учун ярыкъ береген чыракълар.

РАШИДХАН ГЬАЙБУЛЛАЕВ