Мугьаррам айгъа гьюрметли янашайыкъ
Мугьаррам айгъа гьюрметли янашайыкъ
Мугьаррам ай геливю булан бусурманлар учун янгы йыл башлана. Шулай вакътилерде гьар ким, этген ишлерине тергев этип, яшап барагъан кююне багьа бермеге бола.
Умар ибн Хаттаб шо гьакъда: «Сорав алынгъанча оьз-оьзюгюзге гьисап беригиз ва чегилгенче оьз ишлеригизни чегигиз», – деп айтгъан болгъан.
Шолайлыкъ булан, битген йылны гьалын тергев гёзден чыгъартып, болгъан хаталагъа гьакъ юрекден гьёкюнюп ва товба этип, къайтып дагъы шоланы этмесге негет тутмагъа яхшы болур. Йылны башы, мугьаррам ай таза юрекден ибадат этив булан башланса, Аллагь ﷻ буюрса къалгъан айлар да яхшы кюйде оьтежек, ахырат учун къыйматлы «мюлк» жыйылажакъ.
Бу айда этилген яхшы ишлер саялы, айрокъда ораза тутса, Есибиз Аллагь ﷻ Оьз къулун чомарт кюйде шабагъатлай. Пайхаммарны ﷺ гьадисинде де шо гьакъда булай айтыла: «Ораза тутмакъ учун рамазан айдан сонг лап яхшы – мугьаррам ай» (Муслим).
Оьзюню жыйым асарында Имам ан-Насаи язагъан кюйде, Абу аз-Зарр булай хабарлагъан болгъан: «Мен Пайхаммаргъа ﷺ: “Къайсы гече лап яхшы ва къайсы ай лап абурлу?” – деп сорагъанда, ол магъа: “Лап яхшы гече – ону ортасы (демек гьар гече ону ортадагъы вакътиси) ва лап абурлусу – мугьаррам деген Аллагьны ﷻ айы”, – деп жавап берди».
Алимлер баянлыкъ береген кюйде, абурлукъ якъдан мугьаррам рамазан айдан сонг геле. Мугьаррам айны бирдагъы айры ва гьюрметли ери – ону ичинде Ашура гюн барлыкъ.
Аллагьу таала Ашура гюн атабыз Адам пайхаммарны яратгъан, шо гюн женнетге де гийиртген ва хатасына этген товбасын да Ашура гюн къабул этип гечген. Аршны, Курсну, кёклени-ерлени, айны, гюнню, юлдузланы, женнетлени Аллагь ﷻ Ашура гюн яратгъандыр. Ашура гюн Ибрагьим пайхаммар тувгъан, шо гюн отдан да къутулгъан. Шо гюн Есибиз Аллагь ﷻ Муса пайхаммарны ва ону халкъын къутгъаргъан, пиръавун буса батылып оьлген. Дагъы да, Ашура гюн Иса пайхаммар тувгъан, шо гюн Аллагь ﷻ ону кёклеге де гётерген. Идрис пайхаммарны Ашура гюн Аллагь ﷻ уллу даражалагъа гётерген. Нугь пайхаммарны гемеси Жуди деген тавда Ашура ﷻ гюн токътагъан. Сулайман пайхаммаргъа шо гюн уллу пачалыкъ да берилген. Юнус пайхаммарны шо гюн уллу чабакъны къурсагъындан чыгъаргъан. Юсуп пайхаммарны къуюдан да чыгъаргъан. Аййюб пайхаммар сынавларындан къутулгъан. Биринчи кёкден ерге тюшген янгур Ашура гюн болгъан.
Шу айда ва айрокъда Ашура гюн ораза тутса, Аллагьу таала гёрсетген шабагъатны оьлчевю ажайып уллу болажакъ.
Ашура гюнню оьрлюгю
Шо гюн тутулгъан ораза оьтген йылны гюнагьларындан чая. Абу Катада етишдирген кюйде, Пайхаммаргъа ﷺ Ашура гюн тутулагъан оразаны гьакъында сорагъанда, ол: «Оьтген йылны гюнагьларын чая», – деп жавап берген болгъан (Муслим).
Къази Йияз булай айтгъан: «Гьадисде гиччи гюнагьланы гьакъында айтыла, уллу гюнагьлар тюгюл. Агьлю сюннетни ёлу шодур. Уллу гюнагьлар товбагъа тюшюв яда Аллагьны ﷻ рагьмулугъу булан гечиле» («Аль-Мажму шархуль мухаззаб» деген китапдан).
Пайхаммар ﷺ бу гюнню айыра болгъан. Ибн Аббас шо гьакъда булай билдире: «Мен Пайхаммарны ﷺ Ашура гюн йимик ораза тутмагъа гьасиретлигин оьзге гюнлерде гёрмеген эдим» (Бухари).
Шо гюн ораза тутмакъ – иманы барлар Ашура гюн къутгъарылгъан ва Муса пайхаммарны артына тюшген саялы Аллагьгъа ﷻ разилик билдирмек бола. Ягьудилер Ашура гюн ораза тутагъанны гёрюп, Пайхаммар ﷺ шону себебин сорагъанда, олар: «Неге тюгюл Аллагь ﷻ шо гюн Мусаны къутгъаргъан», – деп англатгъан. Шо заман Пайхаммар ﷺ: «Сизден эсе Муса бизге ювукъ», – деген. Шондан сонг Расулуллагь ﷺ Ашура гюн оьзю де ораза тутмагъа башлагъан, оьзгелени де шолай этмеге чакъыргъан.
Пайхаммарны ﷺ булай гьадиси бар: «Ашура гюн агьлюсюне чомарт болгъан гишеге гёре Аллагь ﷻ шо йыл битгенче чомарт болажакъ» (Байгьакъи).
Шо гьадисге баянлыкъ бере туруп, ибн Уяйн булай айтгъан болгъан: «Биз шолайлыкъны эллими, алтмышмы йыл сынап къарадыкъ ва шо заманны ичинде яхшылыкъдан оьзгени гёрмедик» («Лятаифуль Маарифлиль-Ханбали» деген китапдан).
Аллагьны ﷻ яхшылыгъы булан шо гече зем-зем сувну ичинде киринмеге имканлыкъ тува. «Равзу аль-Фаик» деген китапда шо гьакъда булай язылгъан: «Ашура гюнню алдындагъы гече Есибиз Аллагь ﷻ зем-зем сувну оьзге сувлагъа къоша ва шо гюн киринген гиши сав йыл битгенче аврувлардан аман сакъланажакъ».
Мугьаррам айны тогъузунда ораза тутув
Иманы барлар учун Ашура гюнге тийдирип алдындагъы гюн де ораза тутмакъ яхшы санала. Ибн Аббас шо гьакъда булай айтгъан:«Ашура гюн Пайхаммар ﷺ оьзю ораза тутуп, оьзгелени де шолай этмеге чакъырагъанда, огъар: “Гьей, Расулуллагь ﷺ, бу чу хачпереслер ва ягьудилер оьр этеген гюн”, – деп айтгъанда, ол: “Аллагь ﷻ буюрса, гелеген йыл биз тогъузунда да ораза тутажакъбыз”, – деген».
Амма гелеген йыл болгъанча Пайхаммар ﷺ сав къалмай. Имам аш-Шафии ва ону ёлун юрютегенлер, олай да Агьмат, Исгьакъ ва оьзгелери булай айтгъан: «Мугьаррам айны тогъузунда бары да адамгъа ораза тутса яхшы, неге десе Пайхаммар ﷺ Ашура гюн ораза тутуп, тогъузунда да ораза тутмагъа негет этген болгъан».
Имам ан-Навави булай айтгъан болгъан: «Алимлер тогъузунда да ораза тутмакъны бир-нече гьакъыллы себеплерин ачыкъ этген:
– тогъузунда да ораза тутгъаны булан ягьудилерден къалышагъан болур
– Ашура гюн булан тогъузунда да ораза тутмакъны себеби – жумагюнге де тийдирип ораза тутмагъа яхшы йимик бола
– шолайлыкъда сакълыкъ бар: айны дурус гёрмеген себепден Ашура гюн янгылыш болмакъ бар ва эгер шолай болуп чыкъса, тогъузунда тутулгъан ораза янгылышны басылта (гьакъыкъатда янгылыш бар буса) ва тогъузу, гертиден де, – ону бола» («Шарх аля Сахих Муслим» деген китапдан).
Ораза нечик тутса яхшы?
Бу гюнлерде ораза тутмакъны лап яхшы кюю – тогъузунда, онунда ва он биринде тутмакъ. Алимлер гьисап этеген кюйде, ораза тутмагъа бу лап яхшы ва лап толу кюй, неге тюгюл гьадисни бир-бир риваятларында: «Ашура гюнню алдында да, Ашура гюнден сонг да ораза тутугъуз», – деп айтыла.
Оразаны шу къайдада тутгъан гиши бу айда бир гюнге артыкъ ораза тутгъан болажакъ. Рамазан айдан сонг лап къыйматлы ораза тутув мугьаррам айда экенни эсге алса, шо уллу къыйматлыкъ экенни англарбыз. Ораза шулай тутулса, жан парахат болур, неге десе ай гёрюндюмю-гёрюнмедими огъар башгъа болмас: нечик алай да, уьч гюн ораза тутгъан гиши Ашура гюнню оразасын къутгъармас.
Ораза тутувну башгъа къайдасы – мугьаррам айны тогъузунчу ва онунчу гюнюнде ораза тутув. Ибн Аббас лап шолай эте болгъан ва: «Тогъузунчу ва онунчу гюн ораза тутмакъ булан ягьудилерден къалышыгъыз», – деп айтгъан. Шекликлер тувуп, Ашура гюнню къутгъармас учун шолайлыкъда сакълыкъ бар.
Ахырынчы къайда – оразаны янгыз Ашура гюн тутмакъ. Эгер инсан янгыз бир гюн ораза тутса, шо да санала, тек алимлер шолай этмесе яхшы деп гьисап эте. Негети булай этиле: «Мен негет этдим Ашура гюн Аллагь ﷻ учун сюннет ораза тутмагъа». Эгер пеленче гишини тёлеп тутмагъа герек борч оразалары бар буса, ону негети янгыз шо борч ораза тёлевге бакъмагъа тарыкъ. Негети булай этиле: «Мен негет этдим авалдан къалгъан рамазан айны оразасын Аллагь ﷻ учун тёлеп тутмагъа».
