“Билмеймен” деп айтмакъ -- билимни яртысы
Бир-бир адамлар айлана якъдагъылар оланы билимсиз гёрерден уялалар. Авамсызлыгъын яшырмакъ учун шолайлар берилеген бары да соравлагъа жавап бере, гьатта нагь чакъы да англаву ёкъ буса да.
Шолайлыкъ булан олар оьзлени жаваплары, «фатавалары» булан адамланы адашдырмагъа ва башына гюнагь къазанмагъа бола. Булай гьалны нечик буса да англамагъа болар эди, эгер жаваплагъа аз-маз буса да динге охугъан, мадрасагъа юрюген адам бере буса: дин булан байлавлу масъалаланы билмей къалмакъ огъар гертиден де уялма тюшедир.
Амма илму булан бир аралыгъы ёкъ адам да жавап берегенде буса, шолайлыкъны гьакъылгъа къыйышдырмагъа бек къыйын. Булай гьал айрокъда социальный сетлерде ачыкъ гёрюне. Гьар сюйген пеленче, къолуна тюшген эркинликден ва не сюйсе этмеге болагъанлыкъдан пайдаланып, башына не гелсе шону яза. Динге тиеген не къыйын соравгъа да шолай «алимлер» тюрлю-тюрлю жавап берелер, арагъа салынгъан масъаладан бюртюк чакъы да англаву ёкъ гьалда. Кёплер булай гьалны англамай тюгюл, тек буса да соравларына жаваплар интернетден таба тапмагъа гьаракат эте. Бусурман уьммет учун бу ажайып масъала десе къопдурув болмас. Гьар адам билмеге сюегенине жавап алмакъ учун муфтиятлар фатава бёлюклер къура.
Шо мурат булан бизин «Ас-Салам» газетде де «Сорав-жавап» деген бет бар, тек гьатта бир-биревлер социальный сетлердеги «билим тёбелерден» жавап излейгенин токътатмай. Интернетдеги «алимлер» де гьакъыкъатгъа къыйышмайгъан тамаша «фатаваларын» бирт де тартынмай, къызармай «магь» деп бере. Шолайлыкъ булан бу эдепсиз адамлар оьзлер де янгылыша, башгъаланы да терс ёлгъа бакъдыра. Абдуллагь бин Амр бин аль-Ас эшитген кюйде, Мугьаммат Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Гьакъ кюйде, Аллагь ﷻ билимлени адамлардан билимин алгъаны булан алмас, тек билеген алимлени алагъаны булан алажакъ шону. Билеген биревню де къоймагъанда буса, адамлар оьзлеге авам ёлбашчыланы сайламагъа башлажакъ. Олагъа адамлар соравлар берегенде (дин масъалалар булан байлавлу), билими ёкъ кюйде жаваплар берилежек. Натижада оьзлер де адашажакъ, башгъаланы да адашдыражакъ» (Бухари, Муслим). Масъаланы билмейген кюйде адам гьукму (фатава) чыгъармагъа боламы?
Дин къанунлагъа гёре, шолай билимсиз адам фатава чыгъармагъа ва шариат масъалалар булан байлавлу соравлагъа жавап бермеге ихтиярлы тюгюл. Билими ёкъ кюйде жавап берген гишини гюнагьы шо терс гьукмудан баш алып гюнагь этгенни гюнагьына тенг. Абу Гьурайра етишдирген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Ким билими ёкъ кюйде фатава бере буса, шогъар гёре гюнагь иш этген адам йимик гьалда» (Абу Давуд). Пайхаммар ﷺ о-бу масъалагъа гёре вагьйу болмай туруп: «Билмеймен», -- деп айтмагъа уялмай эди. Лап шолай ону асгьабалары да айта болгъан. Шоланы арасында билимлени дериясы саналагъан Абдуллагь ибн Аббас да . Аз-Зухри сакълагъан кюйде, Тавус булай айтгъан деп бар: «Бир гезик мен Абдуллагь ибн Аббасгъа : «Адамлар хабарлайгъан кюйде, Пайхаммар ﷺ жумагюн инсанланы толу киринмеге чакъыра, гьатта олар гъусл учун киринмеге борчлу тюгюл буса да ва башын жувмагъа, олай да атир ийислер сепмеге», -- дедим. Шогъар Ибн Аббас булай жавап берди: «Толу киринмекни гьакъында айтылагъаны герти, атир ийислени гьакъында буса билмеймен» (Бухари, Муслим).
Оьрде айтгъаныкъ йимик, Мугьаммат Пайхаммар ﷺ оьзю де, ону асгьабалары ва сонггъу девюрдеги машгьур имамлар, алимлер шулай эте болгъан ва берилген соравгъа мекенли, терен билими ёкъ заманда: «Мен билмеймен», -- деп айта болгъан. Имам Аш-Шаъби шо гьакъда айтгъан арив сёзлер бар: «Мен билмеймен», -- деп айтмакъ -- билимн яртысы. Соравларына жавап алмакъ учун, бир гезик имам Маликге йыракъдан адамлар геле. Амма олар берген къыркъ соравдан имам 36-вуна жавап билмейгенин айта. Олар: «Гьей, имам, сенден соравларыбызгъа жавап алмакъ учун биз йыракъдан гелип, хыйлы ёл этдик. Жавап къаравуллайгъан халкъыбызгъа гери къайтгъанда не айтайыкъ?» -- деп сорай. Имам: « Сиз олагъа: «Малик билмей», -- деп айтыгъыз», -- дей. Белгили пача Гьарун арРашидни заманында халипатны баш судьясы болуп ишлейген имам Абу Юсуфгъа (имам Абу Ханифаны айтылгъан муталлими) бир гезик сорав бергенде, ол: «Мен билмеймен», -- деген болгъан.
Шо заман сорав берген гиши: «Сен чи пачалыкъны хазнасындан алапа аласан, тек берилген соравгъа жавап бермеге болмайсан», -- деп оьпкелеген. Абу Юсуф буса, терс яда шекли жаваплар бергенче бермеген къолай деген ва арты булан: «Пачалыкъ хазнадан мен билимиме гёре аламан. Эгер билмейгениме ала эдим буса, магъа хазнадагъы акъча етишмес эди», -- деп къошгъан. Абдуллагь ибн Масъуд айтгъан сёзлени Ягьия ибн Сайит булай етишдире: «Оьзюне берилеген бары да соравлагъа жавап (фатава) береген адам тайышгъанлардан» (Байгьакъи). Гьар ким оьз алдында да, адамланы алдында да намуслу болса яхшы. Шо заман билими ёкъ адам береген жавапны къабул этмекни орнунда, тюз кюйде: «Мен билмеймен», -- деп айтылгъан жавап, сорав берген адам учун шайлы яхшы болур. Булайлыкъ янгыз дин масъалалагъа тиймей, умуми билимлеге де шолай янашмагъа тийишли.
НУРМАГЬАММАТ ИЗУДИНОВ
