Бусурман акъыдасы

Бусурман акъыдасы

(Башы алдагъы номерде. Давамы)

Жубаи булангъы пикру алышдырыв

Есибиз Аллагь ﷻ инсанны яратып, ону Ер юзюне ерлешдирген ва сайламагъа ихтияр берген: ол гьакъыкъатны яда ялгъанны, яхшылыкъны яда яманны тангламагъа бола. Инсан нени сайласа, шогъар гёре яда такъсырлана, яда шабагъатлана. Аллагьу таала инсанны яманлыкълардан аман сакъламакъны борч этмеген Оьзюне. Неге десе, шолай болгъан эди буса, Ер юзюндеги яшав ону учун сынав болмас эди. Мутазилитлер ойлашагъан кюйде буса, Есибиз инсангъа яшавда не йимик буса да уллу маъна бермеге герек. Бир гезик Ашъари шолай пикруну янын тутагъан Абу Али Жубаиге булай сорав бере: «Сен уьчевню гьакъында не айтар эдинг: бириси тувгъанда оьле, башгъасы уллу чагъына етишип имансызлыкъда оьле, уьчюнчюсю буса – оьсе, яхшы адам бола ва оьле? Сорав алынагъан гюн олагъа не болажакъ?» Жубаи булай жавап бере: «Гиччи чагъында оьлгени женнетге тюшежек, гьакъылбалыкъ чагъындан сонг имансызлыкъда къалгъаны жагьаннем агьлюлерден, яхшы ва иманлысы буса женнетни оьр даражаларына лайыкълы». «Булай болгъан сонг, гиччи заманында оьлген яш Яратгъаныбызгъа: “Гьей, Есим, мени о пана дюньяда къоймагъа яхшы болмасмы эди дагъы, болгъан чакъы кёп яхшы ишлер этип болагъан кюйде?” – деп сораса, не айтмагъа бола», – деп имам Ашъари сорав бере. Жубаи булай жаваплана: «Есибиз огъар, уллу чагъына етишсе, яман адам болажагъын ва шо саялы ону учун гиччилей оьлмек къолай экенин айтажакъ». Шо заман имам Ашъари бирдагъы булай сорав бере: «Имансыз гьалгъа тюшген уллу чагъындагъы адам Есибизге: “Гьей, Есим, Сен биле эдинг чи мен яман ишлер этежегимни, неге мени гиччилей жанымны алмадынг?” – деп сораса, не айтмагъа герек?» Бу соравгъа Жубаи не айтмагъа герекни билмей. Шо заман имам Ашъари огъар: «Сен Аллагьны ﷻ гьукмусун мутазилитлени мизанлары булан чекмеге болмассан!» – деген.

Имам Ашъари язгъан китаплар

Имам Ашъари уьч юзден артыкъ китап язгъан. Муна шоланы бирлери: «Аль-`амду фи ар-руяти», «Альфусуль фи ар-радд `алал мулхидин», «Аль-муджиз», «Имамату-Ссидик», «Халкуль-’амаль», «Аль-Истита’а», «Ас-сифат», «Ар-руя», «Аль-Асма ва аль-ахкам», «Ар-радд ‘ала альмуджассима», «Аль-Идах», «Альлума’ ас-сагир», «Аль-лума’ алькабир», «Аш-шарх ва ат-тафсиль», «Аль-мукаддима», «Ан-накду ‘ала аль-Джубаи», «Ан-накду ‘ала альБалхи», «Макалят аль-мулхидин», «Ар-радд ‘ала ар-Раванди». Олай да, имам Ашъари Къуръангъа 50 томлукъ тафсир язгъан. Ону бир-бир китаплары сонггъу вакътилерде ялгъан агъымланы вакиллери булан терс маъна береген кюйде чыгъарылгъан. Шолай, «Аль-Ибана» ва «Рисаля иля Ахли ас-Сугур» деген эки китабы бар кююнде къалмай, къошумлар ва ялгъанлар булан чыгъарыла. Амма бу башгъа теманы лакъыры… Есибиз Аллагь ﷻ гьакъыкъатны бар кююнде ва ялгъанны да бар кююнде гёрмеге кёмек этсин! Амин.

Имам Абу Мансур альМатуридини яшав ёлу

Имам Абу Мансур Мугьаммад ибн Мугьаммад ибн Магьмут аль-Матуриди ас-Самарканди альХанафи тувгъан ери – Мат Пурид деген шагьар, Самарканддан бираз ариде. О заманларда Аббасид халипалыкъгъа гиреген шо вилаятгъа «Мавераннахр» деп айтыла болгъан (гьалиги Уьзбекистанны топурагъы). Ол тувгъан йыл мекенли белгили тюгюл, тек алимлер гьисап этеген кюйде, имам Матуриди гьижраны уьчюнчю юз йылыгъыны биринчи яртысында тувгъан ва юз йылгъа ювукъ яшагъан. Шолайлыкъ булан, имам «саляф» деп айтылагъан девюрде яшагъанлардан. Бу берекетли заманлар Ислам дин яйылмагъа башлагъан биринчи уьч юз йыллыкъны вакътиси.

Шо девюрде яшагъан алимлеге Пайхаммар r булай багьа берген: «Лап яхшы адамлар – мени вакътимдегилер, сонг – олардан сонг гелгенлер ва сонг – арты булан гелгенлер…» (Бухари, Муслим). Имамны муаллимлери яшагъан вакътилер белгили экенге гёре, шо маълуматлагъа асасланып, алимлер имам тувгъан йыл гьижрагъа гёре 238-нчи деп токъташдыра. Гьалиги уьзбек тарихчилер гьисап этеген кюйде, имам Матуриди миляди рузнамагъа гёре 830-нчу йыл тувгъан. 2000-нчи йыл Уьзбекистанда имам тувгъанлы 1130 йыллыкъны оьтгерген ва гетген асруну 30-нчу йылларында имамны къабурун бузгъан ерде гьали мавзолей ишленген. «Ишарат аль-Марам» деген китапны язгъан имам Камалюддин Ахмад аль-Баяды ва имам Муртаза аз-Забиди «Итхаф ас-садат альмуттакын» деген китабында язагъан кюйде, аль-Матуриди белгили асгьаба Абу Айюб аль-Ансарини наслусундан болгъан. Амма башгъа ахтарывчулар гьисап этеген кюйде, ол тюрк къавумлардан. Белгили йимик, имам перс тилни де бек яхшы биле болгъан ва оьзюню «Китаб атТаухид» деген асарында акъыдагъа багъышлангъан бир-бир терминлени шо тилни кёмеги булан англатгъан.

Ону агьлюсюню гьакъында белгили маълумат ёкъ. Атасыны аты Мугьаммат ва уллтасыны аты Магьмут болгъаны чы ачыкъ. Имамгъа «Абу Мансур» (Мансурну атасы) деп айтагъанлыкъ ону уланлары болгъанлыкъгъа шагьатлыкъ тюгюл. Неге десе арапларда юрюленген кюйде, эргишини атына булай гесек къошулагъанлыкъ (арапча шогъар «лакаб» деп айтыла) ата болажакъ уланына шолай такъмагъа сюйсе де айтыла болгъан.

Имам аль-Матуридини муаллимлери

Имам Абу Мансур гьижра булан экинчи юз йыллыкъны ахырында ва уьчюнчю юз йыллыкъны башында яшагъан ханафи мазгьапны лап айтылгъан алимлерини бириси болгъан. Ол Самарканддагъы хыйлы алимлени алдында охугъан:

1) Абу Бакр Агьмат ибн Исгьакъ аль-Жузжани;

2) Абу Бакр Мугьаммат ибн Агьмат аль-Жузжани, Нишапурну къадиси;

3) Нусайр ибн Ягьия аль-Балхы;

4) Абу Наср Агьмат ибн Аббас аль-Ияди;

5) Мугьаммат ибн Мукатиль арРази – имам Мугьаммат ибн альГьасан аш-Шайбанини ва имам Абу Ханифаны алдында охугъан.

Олай да, имам аль-Матуриди акъыдагъа багъышлангъан Абу Ханифа язгъан «Аль-Алим ва аль-муталлим» деген китапны язып тапшургъаны гьисапда белгили. Ол шону оьз муаллими Абу Бакр Агьмат аль-Жузжани тапшуруп сакълагъан.

Имамны муталлимлери

Абуль-Къасим Исгьакъ ибн Мугьаммат, огъар аль-Гьаким асСамарканди деп айта болгъан, Самарканд шагьарны къадиси болгъан ва хыйлы асарлар язгъан; Абуль-Гьасан Али ибн Сайид арРустугъфуни; Абу Мугьаммат Абдуль-Карим ибн Муса аль-Баздави, ол ханафи мазгьапдагъы уллу имам Фахр альИсляма аль-Баздавини ата-бабаларындан;

Абу Лайс Наср ибн Мугьаммат ас-Самарканди, фикхге, акъыдагъа ва тасаввуфгъа багъышлангъан хыйлы асарланы автору (олардан «Танбих аль-гъафилин» деген китабы орус тилге де гёчюрюлген).

Имамны оьзге асарлары

Имам аль-Матуриди акъыдагъа, тафсирге, фикхге, усульгъа ва оьзге илмулагъа багъышлагъан хыйлы китап язгъан. Ону илму асарларында сюннет, герти инанывну гьар тюрлю агъымлардан къорумакъгъа аслу ер тута. Ханафи мазгьапны алимлерини яшав ёлуну гьакъында китап язгъан Абдуль-Къадир аль-Къураши имам язгъан булай асарланы белгилей:

1) «Китаб ат-Таухид»;

2) «Радд аваиль аль-адилля ли аль-Каъби»;

3) «Баян вахм аль-муътазиля» (мутазилит агъымны юзюн ачагъан асар);

4) «Таъвилят аль-Къуръан» (тафсир китап).

Оьзге алимлер имамны бу китапларын да эсгере:

1) «Маъхаз аш-шараиъ»;

2) «аль-Жадаль» (экиси де усуль аль-фикх илмугъа багъышлангъан);

3) «Макалят» (гьар тюрлю агъымланы юзюн ачагъан китап);

4) «Радд аль-Усуль аль-хамса»;

5) «Радд Тахзиб аль-жадаль»;

6) «Радд ваъид аль-фуссак» (уьч де китап мутазилитлени белгили китапларын танкъыт эте);

7) «Радд аль-имама ли баъд арравафид» (шиитлени танкъыт этеген китап);

8) «Радд ъаля аль-карамита»;

9) «Радд ъаля фуруъ алькарамита» (исмаилит-шиитлени кармат деп айтагъан агъымны юзюню ачагъан китаплар);

10) «Шарх Жамиъ ас-Согыр» Алимлени кёп яны гьисап этеген кюйде, имам гьижра рузнамагъа гёре 333-нчю йыл гечинген ва Самарканддагъы Чокардиза деген къабурларда гёмюлген. Есибиз Аллагь ﷻ имам аль-Матуридини, ону муаллимлерини, муталлимлерини ва ону варислигин гьалиге ерли сакъламагъа болгъан бары да алимлени гюнагьларындан гечсин. Амин!

Имам аль-Матуриди – гьакъ ёлну имамы

Имам Абуль-Муъин ан-Насафи язгъан «Табсыра аль-адилля» деген китап Абу Мансур аль-Матуридиге багъышлангъан аслу асар деп санала. Онда имамны яшав ёлу, ону къаравлары эсгериле. Эртеги тарихи китапларда имамны гьакъында маълумат кёп ёкъ. Шолайлыкъны англатагъан бир-нече себеп бар:

1. Имам Аббасид халипалыкъны тахшагьары Багъдаддан йыракъда яшай болгъан.

2. О заманларда пачалыкъ якълавну Абуль-Гьасан альАшъарини къаравлары якълав тапгъан болгъан. Эки де имам бир девюрде яшагъан, тек бириси тахшагьарда, башгъасы буса, йыракъ вилаятда.

3. Ашъари къаравланы шафии ва малики мазгьапланы алимлерини гьаракаты булан яйыла болгъан. Халипатны центрында шо мазгьапланы юрютегенлер кёп болгъан. Матуриди къаравланы юрютеген ханафитлер буса, санав якъдан олардан аз болгъан.

4. Абу Мансур аль-Матуриди язгъан китаплар ясалгъан кююню четимлиги ва англамагъа къыйын тил булан язылгъанлыгъы.

5. О замангъы Иракъда ханафи мазгьапны алимлерини арасында мутазилитлени къаравлары бек яйылгъанлыкъ. Имам уьйретеген акъыдагъа багъышлангъан илму о заманларда генг яйылмагъанлыгъыны себеби – халипатны центрындагъы ханафи мазгьапны кёбюсю алимлери о вакътилерде мутазилитлени акъыдасын юретегенлик. Амма заман бары да затны ерерине сала ва гьижраны бешинчи юз йылындан башлап альМатуридини агьлю-с-сюннет валь жамааны герти ёлундагъы имамы гьисапда белгилейген бола.

Ондан къайры, огъар иманны янгыртывчусу деп ат тагъа, гьар-тюрлю агъымлардан динибизни тазалап сакъламагъа болгъангъа мюкюр бола. Калямны бир бутагъына баш салгъаны ачыкъ этиле ва ону аты къоюлгъаны да шо замандан тутуп башлана. «Масалик аль-абсар» деген китабында Ибн Фадлюллагь аль-Умари язагъан кюйде, «матуридия» деп сюннетлени акъыдасына ат бергенлер имамгъа къаршы чыгъагъан мутазилитлер болгъан. Тарихи адиллик яшав сюргенге себеп – имам Абуль-Муъин ан-Насафи, неге десе ол «Табсыра аль-адилля» деп китап яза ва онда матуриди акъыданы гьакъында толу маълумат бере. Ан-Насафи язгъан шо асар аль-Матуридини «Китаб ат-Таухид» ва «Таъвилят агьли-с-сунна» деген тафсиринден сонг акъыданы ачыкъ этеген маъна якъдан экинчи геле. Булай алгънда, ан-Насафи язгъан асар аль-Матуриди къоюп гетген варисликни ерде ятмагъа къоймай, пропаганда этген.

Шо замандан берли ашъари акъыда булан бирче, матуриди акъыда да яшав сюрмеге болагъангъа, толу ва герти ёл экенге бирев де шекленмей, неге тюгюл олар экиси де Ислам динни кюрчюлерин англата. Имам Матуриди Къуръанны терен билегенден къайры, бек гьакъыллы адам гьисапда да белгили. Олай да ол философияны ва психологияны яхшы биле болгъан. Ол къайсы илмуланы да яхшы билегени саялы, оьзюне берилеген соравлагъа толу жаваплар къайтармагъа бола болгъан. Ол лакъырдашын бёлмей, огъар тындырыкълы тынглап, натижа чыгъара ва сонг тюз ёравлар бере болгъан.

Арада динни айланасында пикру алышдырыв, эришивлер тувагъанда буса, огъар тенг гелеген алим бомагъан. Матуриди дин илмуланы охумакъны, билимин артдырмакъны оьзю учун даим борчу санай болгъан. Имам Матуридини динге къаравлары ону заманында да, ондан сонг да бусурман дюньяда ажайып агьамиятлы болгъан ва гьали де дюр. Шо саялы, бусурман алимлеге этилеген таъсири саялы ону атындагъы школа да аякъгъа тура. Матуридизм деп айтылагъан шо школаны гьалиги бары да ханафитлер юрюте. Есибиз Аллагь ﷻ эки де шо имамыбыз булан рази болсун ва бизин шолагъа гёре юрюйгенлерден этсин. Амин!

РАШИДХАН ГЬАЙБУЛЛАЕВ