Мазгьаплар – бизин учун Аллагьны ﷻ рагьмулугъу

Мазгьаплар – бизин учун Аллагьны ﷻ рагьмулугъу

Мазгьап деген недир ва къайдан баш ала?

Къуръанны ва сюннетни бары да буйрукъларын ёрукълашдырагъан ва бир къалипге гелтиреген ихтияр якълавну (правовой) къайдасына (концепция) дин мазгьап деп айтыла. Не йимик буса бир мазгьапны тангламакъ, шогъар гёре юрюмек – Къуръангъа ва сюннетге асаслангъан, логика ва иман булан байлавлу пеленче бир мужтагьит алимни ёлун юрютмек бола.

«Къуръан ва сюннет бар тура мазгьап не учун тарыкъ?» – деп салынгъан масъаланы гьакъында чакъда бир эшитмеге боласан. Бу соравгъа жавап бермек учун Ислам яйылмагъа башлагъан биринчи юз йыллыкъгъа къарамагъа тарыкъ. Пайхаммарны ﷺ девюрюнде асгьабалар Къуръанда жавап тапмаса, тувра огъар сорап, билмейгенин биле болгъан. Расулуллагь ﷺ герти дюньягъа гёчгенде, билимни тетиксиз булагъы да токътала ва шексиз кюйдеги буйрукъланы алмагъа адам къалмай. Шо заманларда динни гьакъындагъы бары да билим бек гьазирленген асгьабаларда бола. Оьз заманында Пайхаммар ﷺ оланы не йимик иш этсе де, уьч затдан гьакъыл алмагъа ва шолайлыкъны сонггъу наслулагъа да уьйретмекни гёрсете:

1) Къуръан;

2) Сюннет;

3) Къуръангъа ва сюннетге асаслангъан логикалы гьакъылгъа геливлер. Кёбюсю адамларда Къуръангъа ва сюннетге гёре англашылмайгъан зат болмаса да, динни нечик юрютмеге герек деген онча да агьамиятлы тюгюл масъалаларда тюрлю-тюрлю янашыв арагъа чыгъагъан бола. Бара-бара белгили болгъан кюйде, Къуръанда ва сюннетде жаваплар табылмайгъан гезиклерде къабул этилеген гьукмулар бир-биринден къалышагъаны ачыкъ бола. Пайхаммарны ﷺ сёзлерин гьар ким оьз даражасына англагъаны саялы, олай да гьакъыл якъдан бары да бир йимик итти болмагъаны саялы, кимким де Къуръангъа ва сюннетге лап оьзегине ерли дегенлей тюшюнмеге бажармагъаны себеп болуп, оьрде айтылгъан къаршылыкълар арагъа чыгъа.

Гьар асгьаба Пайхаммар ﷺ булан гёргенин башгъа-башгъа кюйде англатмагъа бола болгъан. Ондан къайры, дин булан байлавлу билимни толумлугъу тас болгъан эди, неге десе Ислам динни яймакъ деген мурат булан, гьадислени тюрлю-тюрлю даражада билеген асгьабалар, сав дюньягъа яйылгъан ва илмуну ер-ерге оьз англавуна гёре етишдире болгъан. Шолайлыкъ булан, асгьабалар яйылгъан ерлер бир-биринден шайлы йыракъда экенге гёре хыйлы гьадислер тас этиле. Асгьабалардан сонг оланы арты булан яшагъанланы девюрю геле. Муна шо заманда мазгьаплар арагъа чыгъа. Ислам дин дюньягъа яйылмакълыгъы булан, бусурманлар якъякъда яшайгъан халкъланы оьз маданияты, яшавгъа къаравлары ва гьатта гьар ерде гьаваны башгъалыкълары барын эс эте.

Шолайлыкъ буса, янгы-янгы масъалалар тувувгъа себеп болгъан. Къуръанны англайгъан кюй бара-бара алышына, башлапгъы кююне ошамайгъан бола. Нечесе гьадислер маъна якъдан бир-бирине къаршы чыгъагъан ва башгъа-башгъа кюйде англатылагъан болгъан. Олай да, гьадислени етишдиреген къайдалары да «акъсакълайгъан» гезиклер ёлукъмагъа башлай. Бир-бирде биревлер гьадислеге оьзюнден, гьакъылына гёре, къошумлар эте. Башгъа гезиклерде, Ислам динге яманлыкъ ёрап, динни душманлары ялгъан япайгъан кюйлер де башлана. Лап башындан тутуп бусурман уьммет арагъа чыгъагъан масъалаланы жыйынлар этип, ортагъа салып пикру алышдырыв булан чече болгъан. Шо жыйынланы башында буса, Къуръандан ва сюннетден лап бек билегенлер болгъан. Къуръангъа ва сюннетге асасланып болагъан ва илмусуна гёре гьукму чыгъармагъа бажарагъан, шолай терен билимли алимлени айланасында адамлар гюп болуп жыйылмагъа башлай.

Ижтигьад деп айтылагъан гьукму чыгъарывну ёлу аятланы теренден ахтарыву, гьадислени ва оланы етишдиргенлени анализ этивю, билимлеге таянып ошашлы масъалаланы гьисапгъа алыву, гьакъылны ва логиканы кёмеги булан этилеген ажайып уллу иш болгъан. Шо замангъы дин ёлбашчылар ругь насигьатчылар да, закон токъташдырагъанлар да, юристлер де болгъан. Хыйлы имамлар оьз къаравларын билдирмеге ва шоланы яймагъа башлагъан. Амма, кимким де мужтагьит даражагъа етмеге болмай болгъан. Шолайлыкъ булан ругь якъдан оьсген, илмуну теренден билеген ва тетиксиз гьакъылы булангъы янгыз оьр даражалы алимлер машгъул болгъан. Мужтагьит деп айтыла – илмугъа терен кюйде асаслангъан ва шексиз кюйдеги далиллер булан къатдырып этилген гьукму чыгъармагъа болагъан адамгъа. Гьар тюрлю мазгьапны вакиллери чакъда бир пикру алышдыра ва о-бу масъалаларда къайсыныки дурус деп тогъа тарта болгъан. Шолай «эришивлюклени» натижасында бирбир «утдургъан» мазгьаплар далиллери осал яда кюрчюсю ёкъ саялы арадан тая болгъан. Амма, терсине болгъан гезиклер де бола болгъан, демек эки де якъныки тюз болуп чыгъа, неге десе о да, бу да къатты кюрчюлеге асаслана. Шолайлыкъ булан, бир масъалагъа эки мазгьапда башгъа-башгъа гьукмугъа геле, тек, шогъар да къарамайлы, эришивлю гьал тувмай болгъан. Мекенли кюрчюсю булангъы шолай лап биринчи ханафи мазгьап деп санала ва ону аты имам Абу Ханифа булан байлавлу.

Бу машгьур алим далиллер ва закон кюрчюлер булан токъташдырылгъан ихтияр якълавну оьз «школасын» – мазгьапны ярата. Ол пеленче масъаланы инг башлап муталимлерини, маслакдашларыны алдына сала ва олар не айтагъангъа тынглай. Гьар тюрлю пикру язылып сакълана ва сонг Абу Ханифа олардан лап къыйышагъанын сайлап, шону кюрчюсюнде не йимик буса да оьз гьукмусун чыгъарта. Бара-бара янгы мазгьаплар арагъа чыгъа ва оланы мурады топлангъан билимге асасланып, бир къалипде ишлер йимик къыйышагъан система болдурмакъ болгъан. Шоланы кёплери заман гетип ёкъ болгъан ва гьалиги вакътиге етишмеген. Бизин девюрге ерли сюннет ёлдагъы янгыз дёрт мазгьап сакълангъан: ханафи, шафии, малики, ханбали. Шо мазгьапланы гьариси гьакъ ёлдагъысы деп санала ва гьар бусурман адам шоланы къайсын буса да бирин тангламагъа герек.

Шо дёрт де мазгьап шексиз кюйде гьакъыкъатны ярыгъына кюрчюленген, неге десе оланы башындагъы мужтагьитлер оьтесиз кёп уллу иш этген. Мужтагьитлени гьаракатыны оьлчевю ва къыйматлыгъы шонча да уллу, гьатта ол пикрусунда янгылыш болгъан буса да, огъар Есибизден бир шабагъат болажакъ. Яратгъаныбызны гьукмусун тюз билип ва шогъар гёре герти къарар чыгъармагъа болгъан мужтагьитге болагъан шабагъат буса эки къадар арта. Шолайлыкъдан англашылагъан кюйде, бу адамланы Аллагьны ﷻ алдында даражасы бек оьрде ва шоланы ёлуна тюшмек бизин учун лап тийишлиси болур. Сав оьмюрюн ахтарывгъа багъышлагъан ва хыйлы йылланы узагъында гьаракаты булан динни песте-пестесин билген шо алимлер бу авур ишни этип битдирип, бизге натижасын «биширип» берген.

Сонггъу девюрлердеги уллу-уллу алимлер ва гьакъыл тёбелер къайсы буса да бир мазгьапны юрюте болгъан, неге тюгюл олар учун бары да герекли иш алданокъ этилип битген ва шо мужтагьитлени ёлун сакъламакъ таманлыкъ этегенни англай болгъан. Простой адам Къуръангъа ва сюннетге къарап, гьукму чыгъармагъа сюйсе, терс ойгъа гележекге оьтесиз уллу къоркъунчлукъ бар, неге десе шариатдагъы ону билими бек аз. Мужтагьитлер буса, законланы, логиканы, илмуну ва шариатны бютюнлей билеген кюю простой адам булан тенглешдирмеге болмасдай бек уллу даражада ва бизин учун шону ёлун тангламакъ тынч да, дурус да болур ва шолайлыкъгъа мазгьап деп айтыла. Мугьаммат Пайхаммар ﷺ булай айтгъан сёзлер сакълангъан: «Тюрлю-тюрлю пикру барлыкъ (аслу масъалалагъа байлавлу тюгюл, экинчи даражалы) мени уьметим учун яхшылыкъ (неге десе гьар-тюрлю пикругъа ёл ачыла ва адамланы лап гьакъыллыларына ойлашмагъа имканлыкъ бере)» (аль-Байгьакъи).

Неге мазгьаплагъа гёре юрюмеге герек? Къуръанны ва сюннетни оьз гьакъылына гёре англатмагъа яраймы?

«Мазгьап» деген сёз арапчадан «юрюмек» яда «оьз ёлун тангламакъ» деп таржума этиле. Оьрде язылгъан кюйде, дюньяда гьалиге дёрт мазгьап бар ва олар оьзлеге кюрчю салгъан алимлени атларын юрюте: – ханафи (имам Абу Ханифаны мазгьабы), – шафии (имам аш-Шафиини мазгьабы), – малики (имам Маликни мазгьабы), – ханбали (имам Агьмат ибн Ханбальны мазгьабы). Мазгьап – шариатны нечик англамагъа герегини ёлу. Гертиден де, о-бу гезиклерде не этмеге герекни нечик англамагъа герекбиз? Бир гьадисде айтылагъан кюйде, къолланы тёшюнде байламагъа герек, башгъасы буса, къолланы салландырып тутмагъа тарыкъ деп гёрсете. Бир намазда шо эки де къайданы нечик бирикдирмеге бола? Амма, ёл бар. Ихтиярланы гьакъындагъы бир къайданы – мазгьапны тангламагъа тарыкъ. Шолай этсек, простой бусурман адам намаз нечик жувунмагъа гереги гьакъда билмек учун, Къуръанны ва сюннетни толу кюйде ахтара турмагъа тарыкъ тюгюл. Шону билмек учун ажайып кёп затны хотгъаламагъа тарыкъ: мунда тафсирлер, хыйлы-хыйлы гьадислер, оланы ким етишдиргени булангъы ажайып кёп атлар булангъы билимлени янгыртмагъа герек чи. Бизин учун бу аламат ишни ал заманларда яшагъан алимлер (оланы даражасына сав уьммет мюкюр болгъан) этип гьазирлеген, къолласакъ бола. Алда да айтылгъан кюйде, Къуръанны ва сюннетни англатмакъ учун мужтагьит деп айтылагъан янгыз уллу алимлени ихтияры болгъан.

Гьалиги заманда шолай даражадагъы алимлер ёкъ. Простой бусурман буса, о-бу гьалларда нечик этмеге герек деп, Къуръандан ва сюннетден гьукму чыгъармагъа болмай. Шо гери урула! Алим деп саналагъан ва охугъанлар шолай ихтиярлар барланы гьукмусуна гёре юрюмеге герек. Кимесе биревню артына гёре юрюмекге таклид деп айтыла. Ислам динни ихтиярларына тиеген масъалаларда таклидни сакъламакъ – шолай ихтиярлары ёкъ бусурманлар учун борч. Бизин девюрде чакъда-бир эшитилеген тавушлагъа гёре, Къуръанны ва сюннетни охуп, шолардан баш чыгъарып, оьз пикрусуна гёре гьукму чыгъармагъа бола. Амма терен билими ёкъ гьакъыл тюз гьукму чыгъармагъа бажарармы экен?! Биз гёрюп турагъан кюйде, Къуръанны орус тилге ярты-юрту кюйде таржума этилген китаплардан да бир-бир башлар гьукму чыгъарып йибере. Олай да, «бек билегенлер» таклиф этеген кюйде, оьз гьакъылына гёре мазгьаплардан шариатгъа яхшы къыйышагъан ерлерин алып къоймагъа да ярай.

Амма бу – гьилла ва къапгъун. Бир-нече гьукмуну арасындан лап яхшысын сайлап болмакъ ажайып терен билимни ва гьакъылны талап эте. Неге? Неге тюгюл, мазгьапны пикрусу – машгьур алимлер шариатгъа лап къыйышагъан пикруну танглагъаны. Бир-нече пикруланы арасындан сайлайгъанда, шо адам: «Бу имам шу масъалада дурус эди, о уьч имам буса онча да дурус тюгюл эди», – деп айтагъан йимик бола. Простой адам шолай айтмагъа нечик бола? Мазгьапланы кюрчюлерин салгъан алимлер ондан да, гьалиги заманны оьзге къайсы алимден де билим якъдан етишип болмасдай уллу-уллу даражада. Мунда: «Ислам дин бир болгъан сонг, неге олай кёп тюрлю пикрулар бар? Бары да затны бир къалипге гелтирмеге ярамаймы?» – деген сорав арагъа чыкъмагъа бола. Мазгьапларсыз, янгыз Къуръангъа ва сюннетге асасланып, яшамагъа болмаймы дагъы? Шону англамакъ учун эки затны билмеге герек:

1) Бары да мазгьаплар асгьабаланы пикрусуна кюрчюленген. Ислам диндеги шолай гьал бютюнлей законлу ва шолайлыкъда бизин учун Аллагьны ﷻ рагьмулугъу бар. Гьакъ кюйде белгили йимик, шариат масъалалагъа байлавлу асгьабаланы арасында да башгъабашгъа янашыв, пикру болгъан. Бусурманланы лап яхшы наслусу – асгьабалар да бир-бир масъалалагъа гёре бир йимик тюгюл, башгъа-башгъа янаша болгъан сонг, олар гюнагь эте болгъан деп айтмагъа болабызмы дагъы? Озокъда, болмайбыз, неге десе ихтиярланы гьакъындагъы масъалада башгъабашгъа пикру болмакъ – нормалы иш. Шолар шариатдагъы янгылышлар тюгюл, шолар дюр – башгъа-башгъа пикру ва янашыв.

2) Мазгьаплардагъы башгъалыкълар аслу гьалда терен маъналы ерлеге тиймей, экинчи даражадагъы ишлер. Мазгьаплардагъы 75 процент бир-бирине къыйышагъан, рас гелеген кюйде ясалгъан. Мисал учун, бир мазгьап зина деген гюнагьны гери уруп, башгъасы (Аллагь ﷻ сакъласын шондан) ёл къоягъан кюй ёкъ. Аслу ерлерде мазгьаплар барысы да бир йимик. Ислам динни белгили бир шайыхы булай айтгъан болгъан: «Къуръангъа ва сюннетге гёре юрюмек яхшы болур деген бизин заманыбыздагъы чакъырыв – къулакъгъа арив чалынагъан болмакъ бар. Амма гьакъыкъатда буса шо – бек артгъа тебереген ёл бола. Шо чакъырывну къабул этсе, нечесе юз йылланы боюнда машгьур бусурман алимлер этген уллу-уллу гьаракат, къыйын тёгюв зая бола.

Олар чы Къуръандагъы ва сюннетдеги гьалланы теренден ахтарып, масъаланы чечип-биширип, бизге «магь» деп берген. Шолар хыйлы илмуланы теренине тюшюнюп, оьмюрюн билимге багъышлагъаны булан динибизни назик ерлерин англамагъа, хата болурдан сакъланмагъа генг ёл ача. Мужтагьитлер чи Къуръанны ва сюннетни бек билеген, гьадис илмуланы да ахтарып кёп заманын йиберген ва дагъы да кёп-кёп якъдан ажайып терен билими булангъы алимлер болгъан. Оьрде эсгерилген чакъырыв шо машгьур алимлени къыйынын ягъада къоймакъ деген бола. Демек, шолар етишдирген шариатны орнунда оланы къырыйына да гелмейген гьалиги алимлени ёлун тангламакъ бола. Башгъача айтгъанда, тергелген ва мекенли затны къоюп, ону орнунда не зат экени белгисиз янгылыкъны сезип къарамакъ бола». Мазгьапланы къоймагъа герек деген ой арагъа чыкъгъаны кёп болмай.

100-200 йыллар алъякъда адашгъанлар бу масъаланы динибизге гийиртмеге къарап гьаракат эте. Амма оланы ялгъанына инанмагъа герекмей, мазгьапланы юрютмеге тарыкъ экенге шекленмейик. Ер юзюню ер-еринде башгъабашгъа мазгьаплар оьмюр сюре. Ватаныбыз Россияда эки мазгьап яйылгъан: шафии ва ханафи. Къайсы мазгьапны сайлайым деген масъала арагъа чыкъса, шоланы къайсысына жавап тапмагъа тынч болурну гьисапгъа алмагъа тийишли ва дурус болур. Мисал учун, Магьачкъалада яшайгъан адам мундагъы межитлерде имамлар шафии мазгьапны юрютегенни ва танышбилиш де шогъар гёре юрюйгенни биле. Шо саялы, ол оьзю де шо мазгьапны тангласа, огъар гьар гюнлюк борчларын кютмеге тынч болажакъ, неге десе арагъа чыгъагъан масъалалагъа жавап бермеге болагъан адамлар бар. Къазан шагьарда яшайгъан адам буса, ондагъылар ханафи мазгьапда экенге гёре, шону сайласа онгайлы болур. Ичинде дёрт мазгьап да булан, берген ниъматлар саялы, Есибиз Аллагьгъа ﷻ разилик билдирмеге болагъанлардан этсин бизин. Амин!

РАШИДХАН ГЬАЙБУЛЛАЕВ