Бусурманланы акъыдасы

Бусурманланы акъыдасы

Ашаритлени ва матуридитлени арасындагъы башгъалыкълар

Инг башлап имам Ашари ва имам Матуриди динге янгылыкълар къошмагъан (бир-бир адашъан адамлар гьисап этеген кюйде), олар агьлю-сюннет акъыдадан терс ёлгъа гетгенлер булан пикру алышдырып, олагъа къаршы чыгъып, гьакъыкъатны сакълагъан (бизге Пайхаммардан ﷺ ва ону асгьабалырындан гелген кюйде) деп айтмагъа тарыкъ. Акъыдагъа тиеген эки де мазгьапны арасындагъы башгъалыкълар аслу ерлеге тиймей, шолар кюрчю саналмайгъан масъалалар. Шо саялы, ашарит-матуридит бирче къолланмагъа болагъан англавлар, неге десе арасындагъы башгъалыкълар гёзге илинердей уллу тюгюл.

Ашари ва матуриди мазгьапланы арасында 12 башгъалыкъ бар:

1) Аллагьны ﷻ даимги Таквин (яратмагъа гьюнерлик) деген сифаты бар болмакълыгъы гьакъда: Матуриди акъыдагъы гёре, Таквин – Аллагьны ﷻ даимги (азали) сифаты. Ашаритлер буса, Таквинни айрыча сифат деп айырмай, олар ойлашагъан кюйде, яратмагъа гьюнерлик – Ону Эркинлигинден ва Къудратындан геле.

2) Калам (сёйлев): Ашаритлер гьисап этеген кюйде, Аллагьны ﷻ каламын эшитмеге бола. Матуридитлер айтагъан кюйде буса, Аллагьны ﷻ каламын эшитмеге бажарылмай.

3) Аллагьны ﷻ «гьикма» деген сифат булан суратламагъа болагъанны гьакъында: Матуридитлер гьисап этеген кюйде, Аллагьны ﷻ «гьикма» деген сифат булан суратламагъа бола, шолайлыкъ «билим ва терен гьакъыл» яда «яратывунда тетиксизлик» деген маъна булан айтыла буса да. Ашаритлени оюна гёре, «гьикма» «билим ва терен гьакъыл» дегенге гире, шолар буса даимги сифат. Эгер «гьикманы» «яратывчулукъда тетиксизлик» деп англай буса, шолайлыкъ Есибиз Аллагь ﷻ нени буса да яратагъанда билине. Шолай гезикде «гьикма» Аллагьны ﷻ сифаты тюгюл.

4) Аллагьны ﷻ разилиги (ридъа) не булан байлавлу деген масъалада: Матуриди акъыдагъа гёре, яратылгъанланы Аллагьгъа ﷻ таби болагъаны яда болмайгъаны Есибизни пурманы булан бола. Таби болув, Ону буйругъуна, къадарына ва ризилигине гёре бола. Таби болмайгъанлыкъ буса, Ону буйругъуна ва къадарына гёре бола, тек разилик тувдурмай. Ашари акъыда гьисап эетеген кюйде, разилик (ридъа) яратылгъанны бары да ишлери булан байлавлу (таби болгъанлыкъ ва таби болмагъанлыкъ булан).

5) Таклиф (инсанны борчлары) не ерлеге узатылагъангъа байлавлу масъала: этмеге бажарылагъан ва этмеге бажарылмайгъан къаравларда башгъалыкъ: Матуриди мазгьапгъа гёре, Яратгъаныбыз инсангъа ол гётерип болардан артыкъны салмай. Ашаритлер айтагъан кюйде, булай алгъанда, Аллагь ﷻ инсангъа ол гётерип болардан артыкъны да салмагъа бола, тек вагьйу шолай этилмей деп белгилей.

6) Таклифге (инсангъа салынгъан борчлагъа) гьакъыл булан етишмеге болагъанлыкъгъа байлавлу масъалада башгъалыкъ: Матуриди мазгьапда айтылагъан кюйде, таклиф булан байлавлу бир-бир масъалаларда гьакъыл булан етишмеклик бар. Ашарилер буса, олай деп гьисап этмей. Оланы пикрусуна гёре, таклифни масъалалары гьакъыл булан тюгюл, янгыз вагьйу булан англашылмагъа бола. (Шондан ачыкъ болагъан кюйде, авамлыкъ саялы ширк этилсе, инсангъа шо гюнагь гечилмеге бола (эгер шо адамгъа Ислам динни гьакъында бир зат да етишмеген буса). Матуридитлени оюна гёре, Ислам динни гьакъында бир маълумат гелмесе де, инсан оьз ою булан Есибиз бир экенни англамагъа ва шогъар инанмагъа борчлу).

7) Насипни (саъда) ва талайсызлыкъны (шакава) масъаласына янашыв: Матуридилер гьисап этеген кюйде, талайсыз адам ахырда (гележек яшавунда) насипли болмакъ бар. Насипли буса – талайсыз болмакъ бар (насип демек – женнет агьлю болмакъ, талайсыз буса – жагьаннемге лайыкълы болмакъ). Ашаритлени гьисабына гёре, насип яда талайсызлыкъ инсан оьлеген вакътиде билине (иман булан оьлеми яда капирликге батгъан кюйде).

8) Имансызлыкъ (куфр) гечилмеге боламы деген масъала: Матуридитлер айтагъан кюйде, гьакыл якъдан къарагъанда ва вагьйу булан къарагъанда да, ширк гечилмес. Ашаритлер буса, имансыз булай алгъанда гечилмек де бар, тек вагьйу ачыкъ этеген кюйде шо болуп болмай, деп гьисап эте.

9) Иманы бар адам даим жагьаннемде къалмагъа, имансыз – женнетге тюшмеге бола деген масъаланы айланасында: Матуридитлер гьисап этеген кюйде, иманы бар адам учун даим жагьаннемде къалмакъ ва имансыз даим женнтеде турмакъ – гьакъыл якъдан да, вагьйу якъдан да болагъан иш тюгюл. Ашаритлени сёзюне гёре буса, шолайлыкъ булай алгъанда болмагъа да болмакъ бар, тек вагьйудан англашылагъан кюйде, шолай болмас.

10) Бир затгъа ат берилгенликде (исм) ва шону аты не зат булан аралыкъ баргъа (мусамма) байлавлу башгъалыкъ: Матуридитлени оюна гёре, «исм» деген ат ва шолай аты булангъы жан (мусамма) – экиси де бир зат. Ашаритлер буса, «исм» ва шолай аты булангъы жан «мусамма» бирбиринден башгъа болмагъа бола, деп айта.

11) Пайхаммар эргиши болмакъ деген масъалада башгъалыкъ: Матуридитлер гьисап этеген кюйде, пайхаммар – янгыз эргиши болмакъ деген шарт. Ашаритлени пикрусуна гёре, пайхаммар – эргиши болмакъ шарт тюгюл. (Демек, оланы оюна гёре, булай алгъанда, тиштайпа да пайхаммар болмакъ бар).

12) Адамны гьаракатына не ат берилмеге болагъангъа гёре башгъалыкъ: Матуриди мазгьап белгилейген кюйде, инсанны гьаракаты (фил) алынгъан (приобретённый) деп санала (кясб), шо яратылгъан (творение) тюгюл (неге десе, адам оьз гьаракатын яратмай, янгыз – алагъан бола). Аллагьны ﷻ гьаракаты (фил) яратылгъан бола (гьалкъ), шо – алынгъан тюгюл. Тил якъдан буса, эки де ишге фил деп айтмагъа ярай. Ашаритлени къаравуна гёре, фил (гьакъ маънасына гёре) Аллагьны ﷻ гьаракатындан санала. Пеленче бирев этген гьаракатгъа фил деп айтылмагъа да бола (башгъа маънасында). Оьрде де айтгъаныкъ йимик, эсгерилген шу бары да башгъалыкълар тюп кюрчю масъалалагъа тиймей. Матуриди ва ашари мазгьаплар, гертиден де, агьлю сюннет валь-жамаа акъыда. Охувчулагъа гьар бусурман адам билмеге герекли Аллагьны ﷻ сифатларыны гьакъында да язайыкъ. Неге тюгюл, Есибиз Аллагьгъа ﷻ инанагъан гьар бусурман адам Яратгъаныбызны 20 сифаты барын ва башгъа 20 сифат болмагъа болмайгъанын билмеге герек. Олай да, Аллагьу тааланы болмагъа болагъан бир сифаты да бар.

Есибиз Аллагьгъа ﷻ хас болагъан сифатлар

Яратгъыныбзгъа хас болагъан 20 сифат: 1. Бар болмакъ. 2. Аввалы ёкъ кюйдеги даимлик. 3. Ахыры ёкъ кюйдеги даимлик. 4. Эркинлик. 5. Бир затгъа да ошамайгъанлыкъ. 6. Янгыз бир болмакълыкъ. 7. Бары да затны этмеге болардай къудратлыкъ. 8. Ихтиярлыкъ (воля). 9. Бары да затны билегенлик. 10. Даимги яшав. 11. Калам (сёйлеп болагъанлыкъ). 12. Эшитегенлик. 13. Гёрегенлик. 14. Бары да затны этмеге болагъанлыкъ. 15. Ихтияры бар болмакъ. 16. Бары да затны билегенлик. 17. Даим сав (бар) болмакълыкъ. 18. Сёйлегенлик. 19. Бары да затны эшитегенлик. 20. Бары да затны гёрегенлик.

Динибиз ва гьакъыл буюрагъан кюйде, биз Аллагьгъа ﷻ шо хас сифатлар бар деп токъташдырмагъа герекбиз. Эсгерилген сифатлардан къайры, Къудратлы Аллагьны ﷻ суратлайгъан дагъы 99 аты (эпитети) бар («аль-Асмаъ аль-гьусна»). Ондан къайры, янгыз Ол Оьзю билеген, санаву ёкъ кюйдеги Аллагьны ﷻ дагъы да кёп-кёп тетиксиз атлары ва сифатлары бар.

Есибиз Аллагьгъа ﷻ хас тюгюл ва Онда болуп болмайгъан сифатлар

Оьрде эсгерилген хас сифатлагъа маъна якъдан къаршы чыгъагъанлары Есибиз Аллагьда ﷻ болуп болмай: 1. Ёкъ болмакъ. 2. Аввалы бар болмакъ. 3. Ахыры бар болмакъ. 4. Негер буса да ошайгъан болмакъ. 5. Неден ва кимден буса да харлы болмакъ. 6. Кёп болмакъ. 7. Къудратсыз болмакъ. 8. Эркинсиз болмакъ. 9. Нени буса да билмейгенлик. 10. Оьлюм. 11. Каламсыз (сёйлеп болмайгъанлыкъ). 12. Эшитмейгенлик. 13. Гёрмейгенлик. 14. Бары да затны этмеге бажармайгъанлыкъ. 15. Негер буса да ихтияры болмайгъанлыкъ. 16. Бары да затны билмейгенлик. 17. Даим сав (бар) болмайгъанлыкъ. 18. Сёйлемейгенлик. 19. Бары да затны эшитмейгенлик. 20. Бары да затны гёрмейгенлик. Аллагь ﷻ шу сифатлардан таза, олар Огъар хас тюгюл. Артда эсгерилген 20 сифат Аллагьда ﷻ болуп болмайгъанны гьакъ дин ва ачыкъ гьакъыл да исбат эте. Аллагь ﷻ Оьзюню Оьрлюгюне ва Тетиксизлигине къыйышмайгъан гьар-тюрлю сифатлардан таза. Аллагь ﷻ заман гетип алышынмай ва заман да Ону учун алышынмай. Ол Оьзю алышдыра заманланы. Аллагьны ﷻ гьакъында айтагъанда не йимик буса да бир ерни белгилемеге ярамай ва шо тюз болмас. Демек, оьрде, тюпде, сол якъда, онг якъда, алда, артда деп айтмакъ дурус болмас. «Аллагь ﷻ къайда?» – деген сорав маънасыз болур, неге десе: «Къайда?» – деген соравгъа жавап берегенде не йимик буса да бир ерни белгилемеге герек.

Масала, Аллагь ﷻ Аршда, кёкде яда бары да ерде деп айтмакъ гьакъыкъатгъа къыйышмай, неге тюгюл шолар барысы да не йимик буса да бир ер булан байлавлу. Бир ерде болмакъ Аллагь ﷻ булан яратылгъан жанлагъа ва оьзге затлагъа лайыкълы. Аллагь ﷻ Оьзю бир ерде болмакъдан яда онда-мунда бармакъ деген англавдан эркин. Аллагьны ﷻ не йимик буса да санлары яда гесеклери ёкъ, Ол бёлюнмей ва шолай затлардан таза. Аллагь ﷻ Оьз къулларында болагъан шолай англавлардан эркин. «Есибиз Аллагь ﷻ шулай яда башгъа», – деп не йимик гьалны гёз алгъа гелтирмеге къарасакъ да, Ол шолай затлагъа бирисине де ошамай. Яратгъаныбыз ишлеринде, сифатларында ва барлыгъында бир. Ону эшитмеге, гёрмеге болагъанлыкъ, билими, къудраты ва оьзге сифатлары даим болгъан ва яратылмагъан, шолар бириси де адамланы хасиятларына ошамай. Есибиз Аллагьны ﷻ бирдагъы борч тюгюл, тек болмагъа болагъан сифаты да бар. Шо да не затны буса да яратмагъа болагъанлыкъ. Эгер Ол сюйсе, шону ярата, сюймесе – яратмай.

Аллагьны ﷻ машгьюрлюгюн, зорлугъун, Ону бар-барлыгъын, тетиксизлигин, гьакъыкъатын бютюнлей бирев де англап, сезип болмас, Оьзю Аллагьдан ﷻ къайры. Есибиз Аллагьны ﷻ гьакъындагъы билимни адам урлукъ Ону Оьзюнден биле, Ону пайхаммарларындан ва Ону китапларындан таба. Бу дюньяда бирев де Есибизни гёрмей, герти дюньяда буса Ону янгыз иманы барлар гёрежек. Аллагь ﷻ барлыкъны далили – бу умуми алам, айлана якъ тамаша кюйде ясалгъан кюю. Белгили йимик, гьар яратылгъан зат Яратывчусунда гьажатлы. Масала, къол сагьатны уста ишлеген, машин яда самолёт – оланы этген конструктор барлыгъын исбат эте. Кёклер, Ер юзю, планеталар, гюнеш, ай, юлдузлар, тавлар, оьзенлер, денгизлер, адамлар, гьайванлар, оьсюмлюклер, атомлар ва бюс-бютюн оьзге бары да зат оланы Яратывчусу барын ва шолагъа низам болдурулгъанны белгилей. Яратывчусу болмаса, эсгерилген бары да зат оьзлюгюнден арагъа чыкъмагъа болмай. Аллагь ﷻ умуми гьалланы, бюс-бютюнню яратывчусу ва шолагъа низам салывчу. Яратылгъан затланы, айлана якъ ясалгъан кюйню гёре де туруп, Аллагь ﷻ бар экенге инанмайгъан адам оьз гьакъылына къаршы чыгъагъан бола, оьз гьакъылына шеклене ва ондан бир пайда да алмай.

Пайхаммар нечик адамлар болгъан

Есибиз Аллагь ﷻ пайхаммарланы тетиксиз хасиятлы этип яратгъан, демек олар пайхаммарлыкъны юрютмеге болардай оьр даражалы къылыкъ булан болгъан. Гьали пайхаммарланы гьакъында айтып, олагъа лайыкълы белгилени суратлайбыз. Пайхаммарланы сифатлары шулар:

1. Гьакълыкъ

Пайхаммар ялгъан айтмагъа болмай, неге десе ол Яратгъаныбызны Каламы булан геле. Эгер пайхаммар бир керен сама да ялгъан айтгъан эди буса, шолайлыкъ Есибиз Аллагьны ﷻ буйругъу йимик болур эди, неге тюгюл пайхаммарлар Ону буйрукъларына гёре юрюй. Ондан къайры, адамларда шеклик туважакъ эди ва пайхаммар Есини атындан сёйлейгенде ялгъанмы, гертими деп халкъ айырып болмас эди.

2. Гюнагь иш этмекден сакълыкъ

Пайхаммар яшав ёлунда Есибиз гёрсетген буйрукълардан таймагъа болмай. Шо саялы ол гюнагь иш этмей, неге десе ону яшаву, гьаракаты оьзгелер учун уьлгю. Эгер де пайхаммар яшавунда бир керен сама да эрши иш этген эди буса, шолайлыкъ да Есибиз Аллагьны ﷻ буйргъу йимик гёрюнер эди ва оьзгелер де, айыпдан ва такъсырдан тартынмай, шолай этмеге болабыз деп ойлашар эди.

3. Гьакъыл якъдан оьр даражалыкъ

Пайхаммар гьакъылбалыкъ чагъына етишмеген адам болуп болмай, неге десе ол гелтирген ой – тетиксиз оьр даражада. Эгер пайхаммар гьакъыл якъдан оьр даражада болмагъан эди буса, ол гелтиреген ой да, насигьат да кемчилиги булан деп къабул этилер эди. Ондан къйры, пикру алышдырывларда утдуруп, тюз экенин белгилемеге де болмас эди.

4. Вагьйу ва насигьат

Пайхаммарлар Аллагьдан ﷻ вагьйу ала ва билгенин адамлагъа айтмагъа борчлу, неге тюгюл Есибиз оланы лап шо иш учун сайлагъан: адам урлукъгъа гьакъыкъатны ва буйрукъланы етишдирмеге. Пайхаммарлар башгъа дёрт сифатлы болмагъа болмай, демек оларда о хасиятлар болмай. Шо дюр – ялгъан айтагъанлыкъ, гюнагь этегенлик, гьакъыл якъдан оьр даражалы болмай къалмакълыкъ ва адамлагъа Яратгъаныбыз Аллагьдан ﷻ гелгенни айтмай, яшырып къоймакълыкъ.

Ондан къайры, пайхаммарларда болмагъа болагъан бир сифат да бар. Шо дюр адамлагъа хас бир-бир мердешлер, тек шоланы бириси де абурдан тюшюрежеклер тюгюл. Масала, юху, сююнегенликни билдирив, къайгъыгъа тюшюв, аш ашав, сув ичив, агьлю къурув, сатыв-алыв булан машгъул болув, аврувгъа тарыв ва шолай башгъалары. Амма эпилепсия, башдан тайышыв (шизофрения) ва абурдан тюшюрмеге болагъан оьзге аврувлар пайхаммарларда болмай. Натижада, пайхаммарларда тогъуз сифат бола: дёртевю болмакъ – борч, бирдагъы дёртювю – болмамакъ да борч ва бириси де болмагъа болагъанындан. Рагьмулу Аллагь ﷻ динибизни билмеге ва ону яймагъа бизге кёмек этсин. Амин.

РАШИДХАН ГЬАЙБУЛЛАЕВ