Агьлю сюннетге кимлер гире?
Агьлю сюннетге кимлер гире?
Бир-бир бусурманлар гьакъ герти Агьлю-сюннет шо къатлавларсыз ва жураларсыз, биревню де кёмегине писиревлю болмайлы, янгыз Къуръангъа ва сюннетге кюрчюленеген адамланы бир агъым деп ойлаша.
Шогъар гёре «Агьлю сюннет» деген терминни герти маънасы нени англатагъанны ва муъминлени къайсы жураларын къуршайгъанны алып къарайыкъ.
Агьлю сюннет – шо Пайхаммарны сюннетлерине, асгьабаларына ва жамиятны алимлерини бирликдеги къарарларына гёре юрюйген бусурманлар.
Агьлю сюннетге адамланы сегиз журасы гире:
- Мутакаллимлер – шолар «таухид» (Аллагьны ﷻ бирлиги), «нубувва» (пайхаммарлыкъ), сёз беривню, шабагъатлав «аль-вад» ва такъсырлав «аль-ваид» ижтигьадны шартлары (Къуръангъа ва сюннетге гёре гьукму чыгъарыв), гьакимлик ва ёлбашчылыкъ этивню шартлары булан машгъул болагъанлар. Бу журагъа Аллагьгъа ﷻ байлавлу янгылыкъланы (бидаат) ону аламатларына ва атларына гийиривге гёре юрюлеген ишде таза, харижитлени (вагьгьабылар, къалп салафитлер) идеяларындан таза, рафидитлени, жамиитлени ва оьзге тюрлю адашгъан секталардан ва агъымлардан таза мутакаллимлер гире.
- Факигьлер – олар гьадислеге гёре гьукму чыгъарагъан, Ислам юриспруденцияны алимлери. Шолар Аллагьгъа ﷻ, Ону аламатларына ва атларына инанывну, олай да кюрчюленген пикругъа гёре «ругь» тюз ёлундагъы алимлер. Олар мутазилитлени, къадаритлени ва оьзге тюрлю секталаны ва агъымланы идеяларындан таза. Гьакъ герти факигьлер Аллагьны ﷻ оьз гёзлер булан гёрме, бажарыла деп инана. Къабурда тириливге, къабурда сорав алывгъа, Къыяматгюнгю хаузгъа (Пайхаммарны чубугъу), Ас-Сыратны кёпюрюне, якълавчулукъгъа, кёп худайлыкъгъа къуллукъ этивден къайры, гюнагьланы гечивге байлавлу затланы къабул эте.
Шо группагъа Абу Гьанипа, Малик ибн Анас, аш-Шафии, Агьмат ибн Ханбал, Аль-Аузийи ва башгъа имамланы ёлларына гёре юрюйгенлер гире.
- Мугьаддислер ва усюмюнлер – шолар гьадислени, сюннетлени ва Пайхаммарны яшавунда болгъан мюгьлетлени шынжырлайын байлавлугъуна тюзлюгюн тергев булан машгъул алимлер, олар «жаргьва тадильни» (инамлыкъны гёзден тюшюрювню ва мюкюр болувну) себеплерин биле, олай да Ислам динде янгылыкъ яратывчу идеялар (бидаат) булан булгъанмагъан.
- Алимлер-грамматиклер – олар грамматика булан машгъул алимлер ва Аль-Халил, Абу Амир ибн Аля, Сибавайхи, Аль-Фарра, Аль-Ахфаш, Аль-Асмаий, Аль-Мазуний, Абу Убайд йимик оланы ёлун юрютювчюлер, илму билимлери къадаритлени, рафидитлени яда харижитлени якълы яратывчулукълары булан булгъанмагъан Куфраны ва Басраны оьзге грамматиклери. Эгер шо алимлерден кимесе бирев адашса яда гьаваслыкъгъа гьасирет болса, шо Агьлю сюннетни сыдраларындан чыгъа.
- Къариилер (Къуръан охуйгъанлар) ва муфассирлер (Къуръанны баян этивчюлер) – шолар Къуръанны тюз охувну, ону охувну жураларын ахтарыв, олай да Сыйлы Къуръанны баян этив булан машгъул болагъан, гьаваслыкъгъа гьасирет тюгюл ва адашмайгъан алимлер.
- Гьакъ герти супулар – супулар-аскетлер олар къарай, тек гёзлерин тёбен бакъдыра, олар сынайлар ва сынавлардан оьтелер, алданокъ белгиленген затгъа разилер, аз затгъа да, язывгъа да разилер, олар къулакълагъа, гёзлеге ва юрекге этген яхшы яда пайдалы ишлерини (яни, олар этген затланы) гьакъында соралажакъны билелер; гьатта къайыр тююр чакъы этген заты саялы да оланы да гьисап бердиледир Аллагьгъа къуллукъ этив, Къудратны Еси яратгъанлагъа ошамлыкъ этивлени гери урув, оланы ёлу – бары да ишлени Аллагьны ﷻ уьстюне салыв, Огъар аркъатаяв ва бары да затларда Аллагьны ﷻ вакил этив.
- Мужагьиблер – олар бусурман пачалыкъ дазуланы сакълагъан дазу сакълавчулар, бусурманланы ва пачалыкъ халкъларыны рагьатлыгъын якълай. Олар Аллагьны ﷻ ёлуна гьакъ герти жигьат этеген адамлар, оланы иманы гьакъ герти, ёлу да – Агьлю сюннет.
- Простой бусурманлар – оланы да Агьлю сюннетге гьисаплайлар. Уьлкелени ва шагьарланы оьзлерде Агьлю сюннетни якъчыларыны белгилери бар халкъланы санаву кёп, ва оларда адашывну ва гьаваслыкъ гьислени белгилери ёкъ. (Абдул Къагьир аль-Багъдадийни, «Аль-Факъубайн аль-Фиракъ» деген китабындан).
Шо бусурманланы барысы да гьакъ герти ёлда бара, эгер оланы токъташыву ва ёлу гьакъ герти буса. Расуллулагь ﷻ булай айтгъан: «…Мени жамиятым 73 группагъа бёлюнежек, оланы бирисинден къалгъанлары барысы да жагьаннемге тюшежек». Огъар: «Гьакъ герти ёлда кимлердир?» – деп сорагъанлар. Пайхаммар: «Мен ва мени асгьабаларым тутгъан ёлну тутагъанлар», – деп жавап берген (Абу Давут).
