Динибиз толу болсун учун
Динибиз толу болсун учун
Абу Гьурайра етишдирген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Аллагьгъа ﷻ ва Къыямат гюнге инанагъан адам яхшыны айтсын яда иннемей турсун. Аллагьгъа ﷻ ва Къыямат гюнге инанагъан адам хоншуну абурласын. Аллагьгъа ﷻ ва Къыямат гюнге инанагъан адам къонакъгъа гьюрмет этсин» (аль-Бухари, Муслим).
Пайхаммарны ﷺ бу сёзлери уьч янны къуршай: яхшыны сёйлемек яда иннемей турмакъны; хоншуну абурламакъны; къонакъгъа гьюрмет этмекни.
Яхшыны сёйле яда иннемей тур
Гьадис неден башланагъангъа агьамият беригиз: «Аллагьгъа ﷻ ва Къыямат гюнге инанагъан адам яхшыны айтсын яда иннемей турсун». Бош сёйлейгенлер имансызлар деп эсине гелмеге бола. Амма мунда о маънада айтылмай, яхшыны айтып, бош сёзлерден сакъланагъан гишини иманы толу болажакъ деп англама тарыкъ.
Шо гьакъда Пайхаммарны ﷺ хыйлы гьадислери бар. Муна шоланы бириси: «Юреги гьакъ болмай туруп, (Аллагьны ﷻ) къулуну иманы гьакъ болмас. Ва тили гьакъ болмай туруп, ону юреги гьакъ болмас» (Агьмат).
Ат-Табарани етишдирген Пайхаммарны ﷺ гьадисинде булай айтыла: «Тилин (яманлыкъдан) сакъламай туруп, (Есибизни) къулу гьакъ имангъа гелмес».
Эсгерилген гьадисден биз англама болагъан пикру – иннемей турмакъдан эсе, яхшыны айтмакъ артыкъ, неге десе шо башлап геле, башлап гелегени буса инг агьамиятлы; бош сёйлемекден, тарыкъсыз сёз айтмакъдан эсе, иннемей турмакъ артыкъ.
Къачан сёйлеме ва къачан пысып турма герекни де билмек агьамиятлы. Абу аль-Къасим аль-Кушайри дейген алим булай яза: «Иннемей турмакъ – сакъланыв, инг биринчи кюрчю. Тарыкъ тюгюл заманда сёз айтмай сакъланмакъ – гьакъ эргишини хасияты. Тарыкъ болгъанда сёз къошмакъ – абурлу хасиятлардан. Абу Даккак: “Гьакъны айтмай иннемей тургъан гиши тилсиз шайтан йимик”, – деп айтгъанын эшитген эдим».
Яхшыны сёйлемек борчдур, дюнья ада ахырат ишлеге байлавлу айтма зат бар буса, иннемей турмакъ къыйышмас.
Хоншуну абурлав
Хоншугъа абур – огъар яманлыкъ этмей, ондан гелеген къыйынлыкъгъа чыдамакъ ва ону булан илиякълы болмакъ демек.
Хоншу деп ким саналагъангъа гёре хилаплыкъ бар. Бир алимлер гьисап этеген кюйде – гьар якъдан къыркъ уьй. Башгъалар айтагъан кюйде – азан ва къамат чакъырып, шону авазы етишер уьйлерде яшайгъанлар.
Пайхаммарны ﷺ токъташгъан гьадисинде булай айтыла: «Жабрайыл магъа шонча керен хоншугъа яхшы бол деген, гьатта мен оланы варислени арасына къошайымы деп ойлашагъан болдум» (аль-Бухари).
Хоншугъа яхшы ва илиякълы янашыв жамиятны ругь-къылыкъ аралыкъларына уллу таъсир эте. Хоншуну миллети, не дин юрютегени, иманлымы, имансызмы – бир башгъа да тюгюл. Бир-бирде шагьардагъы адамлар бир уьйде де яшап, хоншуларын танымай, гьатта там тийип турагъанлар ким экенин де билмей. Шолайлыкъ ярайгъан зат тюгюл. Терсине болма тарыкъ, къатнап, сорашып, бир-биревге къонакълай барып, татувлу яшамакъ гёрсетиле.
Къонакъгъа гьюрмет этив
Гелген къонакъгъа сююнмеге, гьюрметли янашма тарыкъ, шо ким болса да – баймы, ярлымы, танышмы, белгисиз адаммы, къардашмы, ятмы – башгъа тюгюл. Къонакъны иржайывлу бет булан къаршылай, уьйдеги бар-ёкъ булан ашата ва шону булан бирче агьлюге гюч этмей.
Къонакъны бек сюеген ва янгыз ашамас учун, адам излей туруп гьатта эки чакъырым ёл этмеге гьазир Ибрагьим пайхаммаргъа «къонакълыкъны атасы» деп айта болгъан.
Бир-биригизни гьакъ юрекден сююгюз, абурлу янашыгъыз, рагьмулу болугъуз. Шолай деп Пайхаммарны ﷺ гьадисинде де айтыла: «Оьзюне ёрайгъанны (дин) къардашына да ёрамай туруп, арагъыздан биригизни де иманы толу болмас» (аль-Бухари, Муслим).
