Халкъы булангъы шаир
Къалам тутгъан шаир миллетине юреги аврумай болмай, герти сёз уста халкъыны къыйынын, дертин суратлай, шогъар ойлаша ва къыйнала. Алдан берли шолай гелген, гьали де – башгъа тюгюл – шиърулу сёзю булан адамланы сюнчюн де, дертин де ачыкъ этеген пагьмулар арабызда бары яхшы. Яхсай шаирлени юрту деп негьакъ саналмай, мундан Дагъыстанны уьч халкъ шаири чыкъгъан, Адил Бийтемиров де шоланы ёлун узатагъан яратывчу. Бугюн шону булан баянлыкъ этебиз.
– Адил-агъай, баянлыкъны башында оьзюгюзню гьакъында айтгъанны сюер эдик.
– Мен 1954-нчю йыл, 28-нчи февальда Яхсайда тувгъанман. Дагъыстанны халкъ шаири, юртлум Абдулвагьап Сулеймановну уланы Салев магъа «Адил» деп ат такъгъан. Мен шо атым булан оьктеммен! Неге десегиз «Адил» артында йымышакъ гьарпсыз «Адилли» (справедливый) деген маъна бола.
1980-нчи йылда Дагсельхозинститутну охуп битдирип, СССР-тозулгъанда да Дагарохимияны Яхсай бёлюгюнде «Старший агроном», сонг да башчысы болуп ишледим. Яхсай ва Хасавюрт Сельхозтехникада загьмат тёкгенмен. 40-йыл стаж топлагъанман.
– Биринчи шиъру язгъан кююгюз эсигиздедир? Шондан сонг сиз язгъан биринчи китапгъа ерли кёп заман гетдими?
– 1967-нчи йылда еттинчи классда охуйгъан вакътим. Ана тилден дарс береген Шарапдин Жапаевич Нартаев, булай айтды: «Яшлар, шиъру язма къарагъыз, бирдагъы дарсгъа алып гелерсиз язгъанларыгъызны». Шо айтылгъан буйрукъ юрегиме бек таъсир этди. Ана тилден дарс жумада бир бола эди. Нени гьакъында язгъаным гьали эсимде ёкъ, тек эки куплет язгъанымны билемен.
Жавап береген гюн къолун бек силлеп, охувчу чыкъды ва къотарып охуп къойду. Гьасили калам – самолётлар уча. Огъар тынглагъанда мен уялып чыкъмай турдум. Сонг не буса да чыкъдым ва шиърумну охуйгъанда муаллим къолун къулагъына да салып, бек тынглады. «Олтур, сагъа беш!» – деди. Бирев охувчугъа буса: «Сагъа эки!» – деп къашларын тююп къарады.
Охувчу атылып туруп: «Ону къыйышмайгъан йырларына беш саласан, магъа неге эки саласан?» – деп къагьарланды.
«Ол оьзюню юреги булан язгъан, сен буса, улланангны такъмакъларын алып гелгенсен», – деп муаллим ону «оьлтюрюп» къойду. Муна шулай муаллимни яхшылыгъындан башладым ва хоншум Агьматхан Аскеровну насигьатлары булан китапланы автору да болдум.
Биринчи китапны 2010-нчу йылда чыгъардым, 450-бет булан. Инибиз хатарбалагьгъа тюшюп огъар багъышлап, йылы болгъунча эсделигин этдим.
Бугюнге ерли 11-китап чыгъаргъанман. Барысы да 350-ден 600-ге ерли бетлери булан чыкъгъан.
«Дагестан страна солдат СВО» деген орусча язылгъан китапны экинчи бёлюгюн де башлагъанман.
«Гражданская платформа» деген къурумну башчысы Шамсутдин Абакарович булан бирге китап чыгъарма айланып турабыз. Биринчи шиъруларым Бабаюртда чыгъагъан «Мол тюшюм» деген газетде 1970-йылларда чыкъгъан сонг, бары да газетлерде, журналларда чыкъма башлады.
Арадан къыркъ йыл оьтюп биринчи «Яхсай сувну агъымы» деген китап 2010-йылда чыкъды. Онда китапны аты «Яхсай» сёзден башлангъан.
– Бизин халкъ билеген кюйде, Адил Бийтемиров пагьмулу шаир йимик, жагьлыгъы булангъы инсан, къумукъланы бир жыйынын да, гёрмекли агьвалатланы къутгъармай ортакъчылыкъ эте.
– Бизин халкъгъа тиеген не агьвалат болса да, гертиден де, бола туруп мен шоланы бирисин де къутгъармайман, къошулуп ортакъчылыкъ этемен. Гьар оьзге къумукъну да шолай ишлеге ювукъ болма чакъыраман.
– Шо жагьлыкъны натижасында хас асгер гьаракатда (СВО) ортакъчылыкъ этеген уланланы гьакъында гьали-гьалилерде китабыгъыз чыкъгъан. Шо китапны язмагъа неден эсигизге тюшдю ва шо китап нени гьакъында язылгъан?
– Бир-нече йыл алда яхсайлы Салиев дейген солдат СВО-да оьлгенлени биринчиси болду, огъар «Къоччакълыкъны ордени» де берилди. Халкъ тилеп, биринчи шиърумну огъар багъышладым.
Моздокгъа да Абсалютдин Мурзаев (гюнагьларындан Аллагь ﷻ гечгир) тилеп, о заманларда алты солдатны эсделигин этдим ва аналары булан ёлугъув оьтгердик, къабурларына барып дуа охудукъ. Моздок, Къызлар ва Предгорныйда да уьйлерине барып яшланы суратлары булангъы китаплар да берип, маслагьат-сабурлугъун этдик.
Гьар китабымдан солдатлагъа язгъан йырларымны жыйып, «Дагестан страна солдат СВО» деген китап чыгъардым. Китапда 120 солдатны эсделиги бар.
30-юртну авлетлери эсгерилген. Экинчи бёлюгюн де башлагъанман, 10-солдатны эсделиги этилген ва 40-бетге ювукъ болду.
Аналаны гёзьяшындан бир бюртюк,
Авур зат ёкъ бу дюньяда бир сама…, –
деп Атабаев язгъандай, Аллагьутаала бакъдыргъандыр бугъай, маслагьатны да, сабурлукъну да алгъа салмагъа. Адам савунда тюпдегилеге не буса да бир зат этип эсделик тарх къойма герек. Яшавну, Аллагь ﷻ берген гюнлени бошуна йиберме ярамай.
– Китапны ичинде хыйлы асгерчилени атлары эсгериле, сиз шоланы гьакъында маълумат къайдан жыйдыгъыз, нечик ишледигиз?
– Магьачкъалада «Ветеранланы госпитали» деген азарханада ятагъанда уьч солдатны гьакъында яздым: бири Къызлардан, экинчиси Къазанышдан, уьчюнчюсю, Дербентден. Янгыз Моздок Къызлардан 42-и солдатны эсделигин суратын да салып этгенмен. Гече ятгъанда да сесгенип туруп ойларымны язаман.
Шу давлагъа гьассиликден буса ярай не йимик енгиликлер этейим деп ойлашып яшайман.
«Без эхо войны каждое дыхание – Рай!» – деген эдим, шу да кёп маънаны англата. Къыйынлыкъгъа къайпанмайман, тек къол ялгъайгъанлар болса, дагъы да язып турма иштагьлы болар эдим.
Есибиз Аллагь да ﷻ бар, магъа берген аз-кёп пагьму да бар, жаным сав чакъы кант этмей, элиме болагъан пайданы этип туражакъман, Аллагь ﷻ буюрса!
– Бу китапны охугъанлар шогъар оьр багьа бере, билебиз, ер-ерден баракалла да билдире. Артын узатма, дагъы да уланланы атларын къошма хыял бармы?
– Экинчи бёлюгю узатылып тура, китапда бары да миллет бар. Биревлерден таба мени табып, тилей. Мен буса, шоланы бетлерин де гёрмегенмен, телефондан савболун гёрсем тюгюл. Къайырмас, зувап ишлени зияны болмай, мен оьзюме ихтиярлыман шо саялы ким тилесе де шоланы къуллугъун кютюп туражакъман.
– Адил-агъай, сиз язывчуланы союзуну члени де дюрсюз, къумукъ бёлюгюню гьакъында айтгъанны сюер эдик, нечикдир бизин халкъны пагьмулу адамлары булангъы гьалы?
– Мен Дагъыстан журналистлени союзуну да, Россия язывчуларыны союзуну да члени боламан. 2024-нчю йыл Багьавдин Астемировну номинанты да болуп, «Поэт года» деген абурлу ат алдым.
Бурлият Ибрагьимованы фонду медаль булан савгъатлады. 30-гъа ювукъ грамоталарым бар, аслусу язывчуланы союзу берип.
Етишип болмаймы яда гьайсызлыкъмы билмеймен, тек бирев де гьайын этмегенде, Шарип Албериевни 100-йылыгъын айланып-чабып этдирдим. Баннер булан шиърулар да язып газетлеге де чыгъардым.
Абдулвагьап Сулеймановну эсделиги къалкъып тура, гьали шону гьайын да этмесем болмай. Шо кюйде Дагъыстанны биринчи халкъ шаири Абдулла Магьамматовну эсделик ташы гьали де ёкъ. Мен язгъанман «Абдулланы атын да тутмагъан» деп скамейкада о экев бар ерде. Шо гьайсызлыкъ тюгюлмю?!
– Ана тил сакъламакъ учун не тарыкъ?
– Язывчуланы эсделигин оьтгерсек, «Ана тилни» дарсы болмаймы? «Ана тилин билмейгенге аш гьарам», – деп язгъанман. Агьлюден башлап къумукъ тилде кёп сёйлеме, ана тилибизде язылгъан китапланы, газетлени, журналланы охума, Къумукъ театргъа барма да тарыкъ.
– Адил-агъай, охувчуларыбызгъа ва савлай халкъыбызгъа не айтар эдигиз?
– Аявлу азиз халкъыма тилевюм: биревню талчыгъына къолланы бичимге де салып, арекден къарамагъыз. Яшав – оьртен къайтаргъыч (бумеранг) ва Есибиз Аллагь ﷻ барны унутмагъыз. Газетлеге язылыгъыз, ана тилде сёйлегиз, элге къуллукъ этме эринмегиз. Гьар намазны артындан давланы токътатма алгъыш тилегиз, биревню де оьгей гёрмегиз, байлыкъ учун оьлмегиз, биринчи савлукъну гьайын этигиз! Аллагьгъа ﷻ аманат болугъуз!
