Барда – байрам, ёкъда – гьайран
Бары байлыкъны башы – загьмат экенни бирев де инкар этме болмас. Загьматны ва ону булан янаша гелеген байлыкъ гьакъда аталар сёзлер, айтывлар аз айтылмагъан. Дюньяны гьар мююшюнде де, гьар миллетде де эринчеклик, санталыкъ сёгюле гелген ва Совет гьукуматны биринчи аякъгъа турагъан заманларында буса эринчеклеге, иш сюймеслеге къаршы йырлар йырлана эди. Олайланы мысгъылгъа салып, пьесалар языла эди.
Ойларымны бираз алгъа гёчмеклигине гьалиги яшавда гёзге илинеген, айрокъда эсли наслубузну вакиллери ушатмайгъан, къабул этмейген бир тюрлю затлар себепли болду.
Тюш вакъти. Иссиликге юрек алгъасагъандай дюр буса да, ач турмагъа кюй ёкъ. Ишден чола тюшгендокъ, алгъасавлу гьалда базаргъа ёл саламан. Ёлугъагъан таныш-билиш булан аралап юртлардан гелгенлеге де раслашаман.
– Нечик чыкъдынг, Расул? Шагьарда битеген къуллукълар болуп чыкъгъансандыр?
– Паспортумну алышдырма герек эди, уьйдеги зат къайтагъанда базардан помидор-хыяр алып къоярсан деп тилеген эди.
– Бавгъа салмагъансыздыр яда болмай къалдымы, не де бишмегенми гьали де? – деген соравларымны ара бёлмей беремен. Лакъырдашым буса бир кююн эки де этмейген кююнде: «Не эте бугъар мунчакъы къыйналып, не бар, дюньяда бир керен яшайбыз, оьзюмню де ишим шагьарда, стройкагъа юрюймен, гьар гелегенде тарыкъ-герекни ала гелсем битди, гетди».
– Уьйдеги гелин, къатын? Олар жан-жанываргъа, туваргъа къарайдыр? Олагъа да этме иш табулмай къалмажакъ.
– Жан-жаныварны да сакъламайбыз. Аварасы кёп, пайдасындан заралы кёп. Гьайван сакълап не этейик?! Уьч литр сют эки юз манат, бир балон алсакъ, он гюнге бола, так что, ювугъум, расчётун этгенбиз. Сатып алсакъ, учуз олтура.
Юртлум булан бав чачывну, не де жан-жанывар, гьайван-мал сакълавну гьакъындагъы лакъырны дагъы узатмакъны маънасыз гёрдюм.
Арадан кёп заман гетмей, юртлума авур операция этилген деп хабар яйылды. Гертиден де, авур иш, тек гьар текни бир тегенеги бола дегенлей, больницада ятгъан адамгъа да къарав тарыкъ чы. О къарав да, эливаш, харж булан байлавлу болмагъан эди буса яхшы эди. Юртлумну къатыны гьар гюн ёлда, больницагъа барагъанда да бош бармажакъсан чы. Больницаны абзарында ону булан расланып къалдыкъ.
– Расул нечикдир, къолайгъа къайтамы? Аш зат хабамы?
– Яман тюгюл, – деди ол. – Аш да ашай, гьали де ятгъан еринде. Уьй тавукъдан этилген илашгъы шорпаны сюемен дей, докътурлар да операциядан сонг тавукъ къайнагъан шорпаны сувун ичирип тур деген. Айтгъан булан битип къаламы? Мен къайдан табайым огъар уьй тавукълар. Кёстек базарда да сатагъанлар да айтма багьа тапмайлар, атасыны багьасын айталар. Муна экинчи ай ятагъаны, не пенсия алмайбыз, не бир ерден гелеген доходубуз ёкъ. Бизге де къайдан гелсин, артгъа жыйылгъан акъчасы да ёкъ эди чи муну да.
– Расул ишлей эди чи?
– Ишлегенин не этейим муну, бир берекетибиз ёкъ. Яшланы тувгъан гюнлерине де болмай эди къазанагъаны. Уланы яшына йыл битген деп олтургъан эди ахырынчы гезик, булай болуп къалды чы. Къайнагъам сама кёмек этмей, беш минг манат да берип, къутулуп къалды.
– Расулну гёрме барадыр чы?
– Олай чы бара. Харж тарыкъмы, не герек деп гьеч сорап авара да болмай. Оланы бар чы. Жандан – жаны, малдан – малы. Оьзлени авара этежек деп къоркъуп оьле туралар.
– Уланыгъыз Наврузбек ишлемейми?
– Атасы булан бирге юрюй эди, гьали токътагъан. Не этегенни де билмейбиз, мажигитге сама бармайымы экен арзымны айтма, кёмек этмесми эди, нечик ойлашасыз? – деп, магъа соравлу къарады.
– Неге ярамай, ярай. Магъыз, алыгъыз, мен де кёмекчи къолумну узатайым, – деп, кисемдеги ахырынчы уьй инангъан минг манатымны узатдым.
Лакъырдашымдан айрылдым, тек эринчекликни натижасында бу агьлю тарыгъан тарчыкълы гюнлерден, «барда – байрам, ёкъда – гьайран» деген ойлар мени кёп замангъа къуршавгъа алып, яшав гьакъдагъы ойларыма бюс-бютюнлей башгъача къарама борчлу этди ва «тиленчи болгъунча, къызгъанч болмакъ кёп яхшы» деген айтыв оьзлюгюнден эсиме гелип къалды.
