Муаллимге этилеген эдеплер
Муаллимге этилеген эдеплер
Бизин сыйлы ата-бабаларыбыз оьзге затдан эсе билимге айрыча агьамият бере болгъан. Масала, имам Агьмат янгыз къыркъ йыллыкъ чагъында къатын ала, шо заман болгъанча заманын бютюнлей билим алывгъа багышлагъан болгъан.
Авруйгъан адам докторгъа тынглайгъан кюйде, охувчу да муаллимине шолай таби болмагъа, ювашлыкъ гёрсетмеге ва, бола туруп, огъар пайда гелтирмеге, къуллукъ этмеге яхшы санала.
Эгер муталим юрек тутуп, янгыз аты айтылгъан белгили алимлени алдында охума сюе буса, шолайлыкъ ону авамлыгъын гёрсете, неге десе охума сюеген адам билим алмагъа гьасирет болмагъа герек ва шону къайдан алажагъы буса, башгъа тюгюл.
Убайда ибн Самит етишдирген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Уллулагъа гьюрмет этмейген, гиччилеге рагьмулу янашмайгъан ва билими барлагъа абур-сый гёрсетмейгенлер мени уьмметимден тюгюл» (Тирмизи).
Башгъа гьадисде айтылагъан кюйде, пайдалы билим алывгъа багъышлангъан бир сагьат етмиш йыл этилген ибадатдан артыкъ ва пайдалы.
Охувчу юрютме герекли низамгъа гёре, Али асгьаба булай айтгъан деп бар: «Гьакъ кюйде, билеген (муаллим) адамны бир ихтияры бар, шогъар гёре, сен жыйылгъанлагъа айланып салам берип битип, сонг айрыча ону булан саламлашып, тувра алдына олтурасан. Ол бар ерде къолларынг булан ишара этме, гёз къысма, кёп соравлар берме, ол жавап берегенде кёмек этмеге къарама, ол эринчекге тарта буса, къаныгъып къалма, ол нени буса да ушатмайгъанны гьис этсенг, янгыдан бакъма огъар, эре тура буса, опурагъындан тартма. Бирт де ону сырын ачыкъ этме, ол бар ерде биревню де сёкме, ону хаталарын излеп айланма, амма ол янгылыш болуп, этгенин англата буса, бирт де огъар: «Пеленче адам олай-булай айтагъанны эшитгенмен», – деп айтма ва: «Пеленче адам башгъача айта эди», – деп де къошма.
Ол бар ерде билими барланы (алимлени, муаллимлени) багьалама ва ону булангъы узакъ къатнавдан сонг, туруп оьзюнг биринчи гетме, огъар къуллукъ этмекни оьзюнг учун осаллыкъгъа санама, эгер огъар не буса да тарыкъ болса, башгъалар этгенче шону этмеге алгъаса. Билими бар адам пальма йимик, сен буса шо терекден тюшежек емишге бозарып турагъан адамсан».
Али асгьабаны бу сёзлеринде охувчу муаллимине гёре этмеге герекли бары да эдеплер эсгерилген. Муталим билимге ва терен гьакъылгъа етмеге болажакъ, эгер дарс береген адамгъа тийишли абур этмеге бажарса.
Муталим охутагъан гишиге байлавлу оьз борчларын билмеге тарыкъ ва шоланы гьакъында унутмагъа тюшмей. Ол муаллими саялы, Есибиз огъар узакъ оьмюр берсин деп алгъыш тилемеге, ону яшларыны ва агьлюсюню гьайын этмеге, олагъа абурлу янашмагъа герек. Муаллими оьлген сонг, муталим ону жанына багъышлап Къуръан охумагъа, къабуруну уьстюне бармагъа, Аллагь ﷻ ондан гечсин деп дуа этмеге, ол саялы садагъа оьлешмеге яхшы болур. Муталим охутгъан адамына билим якъдан да, дин якъдан да ошамагъа, ондан уьлгю алмагъа тарыкъ.
Охутгъан адамына муталим «сен» деп сёйлемеге герекмей, «гьюрметли муаллимим» деп айтмакъ илиякълы санала. Ол ёкъ заманда да, муталим огъар бакъгъан абурлугъун гёрсетмеге яхшы, масала: «Мени гьюрметли муаллимим булай айтгъан…» – деп.
Охувчу муаллимине болгъан чакъы абур-сый этмеге, огъар тынглавлу болмагъа тарыкъ. Муаллимге ошамагъа къарамакъ булан, охувчу оьзюне хыйлы пайда ала.
Имам аш-Шафии булай яза: «Мен имам Малик бар ерде, ол эшитип къоймас эди деп, китапны бетлерин бек аста айландыра эдим»
Муталим охутагъан адамны хасиятларына, мердешлерине, къаттылыгъына, талап этегенлигине абурлу янашмагъа тарыкъ. Ата-бабалар булай айта болгъан: «Ким охувну къыйынлыкъларындан чыдамай буса, оьмюрюню къалгъан янында къарангылыкъда, авамлыкъда къалажакъ. Чыдагъанлар буса, бу ва герти дюньяны билимин алажакъ».
Охувчу класгъа яда дарс берилеген оьзге ерге гире буса, инг башлап муаллимден ихтитяр алмагъа герек, шо янгызмы яда адамланы арасындамы деп къарамайлы. Муаллим ихтияр бермесе, гери къайтмагъа тарыкъ. Муаллимни янына гелгенде, бармакълар булан астаракъ уьч керен танкъ яда зенг этмеге тарыкъ. Муаллимни янына барагъанда охувчуну уьстю-бою таза болмагъа тарыкъ, яман ийислер болмагъа тюшмей.
Муталим гьар затдан лап яхшысын алса яхшы. Бары да илмуланы охуп битдирмеге оьмюр етишмежек саялы, ол заманын ва гючюн лап къыйматлы билим алывгъа багъышласа багъыйлы болур. Демек, герти дюнья булан байлавлу билимге агьамият берилмек яхшы.
«Эдеп сакълагъанда йимик бирев де оьр гётерилмеген ва эдеп къойгъанда йимик бирев де эниш тюшмеген», – деген айтывну гьарибиз эсде сакъласакъ яхшы болур. Бу гьал – бусурман тарбияны кюрчюсю санала ва муаллимни де мутаалимни да арасын ёрукълашдырагъанда йимик, олай да, охувчуну айлана якъгъа янашывун тюзевлю, дурус эте.
