Къарав да сынав
Маълуматдан толгъан гьалиги дюньяда негер буса да къарамакъ уллу сынав йимик. Айлана якъ инсангъа тюрлю «къыйматлыкълар» сингдирме къаст эте, оланы кёбюсю тюз ёлдан тайышдырма бола.
Бу гьалда къаравну таза сакълама боламы экен? Шогъар жавап излегенде Ислам динни терен гьакъылына ва гьалиги психологиягъа асасланма болабыз.
Ибн аль-Муфлих англатгъан ой
XIV асруда яшагъан Шамсуддин Ибн аль-Муфлих булай айтгъан болгъан: «Етишип болмайгъан затны гёз ону бар кююнде гёрмей». Инсан оьз-оьзюн нечик алдатагъанны алим булай англатгъан: гьасиретли къалгъан гьислер яда о-бу къыйматлыкълар йыракъда экенге бирден-бир арив болуп гёрюне. Булайлыкъ иштагьлыкъны бар кююн англата. Масала, йыракъдагъы адамгъа гьашыкъ болгъанда ону кемчиликлери ёкъ деп эсинге геле, ювукъдан таныш болгъанда буса, гёнгюнг чыкъмакъ бар.
Психология къапгъунлар
Гьалиги ахтарывчулар токъташдыргъан кюйде, адамны баш майы етишип болмайгъан затны тетиксиз гёре. Психологлар шогъар «эффект ореола» деген хас ат да берген. Демек, инсанны бир пелен хасияты – мисал учун, тыш исбайылыгъы яда жамиятдагъы абуру – огъар берилеген багьагъа таъсир эте, къалгъан къылыкълары буса эс этилмей къала. Ай юлдузланы гёрме къйомайгъанда йимик. Ислам дин айтагъан кюйде, булай янашыв жан аврувгъа тарытдырта.
Къаравну таза сакъламакъ – Есибизни буйругъу
Къуръанда бусурманлагъа тувра айтыла (маънасы): «(къарама ярамайгъан затлар къаршы болса) Къаравун эниш бакъдырсын ва авратын (гьарамдан) сакъласын деп иманы бар эргишилеге айт. Шолар учун шо тазадыр. Гьакъ кюйде, Аллагь * олар (Ону къуллары) этеген бары да ишлени гьакъында биле (ва шо саялы гьисап берив болажакъ)» («Ан-Нур» деген» сура, 30-нчу аят).
Булайлыкъ эркинликни къыйыкъсытагъан болмай, ичиндеги нюрню аяйгъанлыкъ бола. Гери урулагъан затлагъа къарав юрекни буза. Къуръанны айтылгъан ахтарывчусу Ибн Касир белгилеген кюйде, кёбюсю саляфлар айтгъанлай, къарав – юрекге атылгъан окъ. Шо саялы къаравларыбызны, авратыбызны йимик, Аллагь * сакъламагъа буюргъан. Мугьаммат Пайхаммар ﷺ гери урулагъан къаравну «Иблисни агъулангъан огъу» булан тенглешдирген ва ону къоркъунчлугъун етишдирген. Гери урулагъан ишни басылтма болгъанлыкъ юрекни сююндюре, динни татывун сезмеге кёмек эте.
Сакъланмайгъанлыкъ гьёкюнч тувдура
Бир-биревню бар кююнден артыкъ гёрюв хыйлы агьлюню тозгъан, аралыкъланы бузгъан ва гьатта жинаятчылыкълар яратгъан. Гери урулагъангъа къарайгъан гёз нукъсанлыкъланы гьис этмей, ювукъ болгъанда буса, аривлюк тая. Психологлар гьисап этеген кюйде, сююв уьч затдан ясалгъан: иштагьлыкъдан, ювукълукъдан ва борчлардан. Янгыз иштагьлыкъгъа кюрчюленген сююв узакъгъа бармай, неге десе ювукълукъ ва борч кютюв деген аслу янлар ёкъ. Ислам дин инсанны тыш исбайылыгъына тюгюл, ону Аллагьдан * къоркъагъанына ва къылыгъына багьа бермеге уьйрете. Пайхаммарны ﷺ бу гьадисинде де шо гьакъда айтыла: «Гьакъ кюйде, Аллагь * сизин тыш гёрюнюшюгюзге, мал-матагьыгъызгъа къарамай, амма Ол сизин юреклеригизге ва ишлеригизге къарай» (Муслим).
Юрек беклешдирив учун ёравлар
- Негер къарайгъаныгъызны тергевню тюбюнде сакълагъыз. Гюнчюлюк яда къадагъа этилген гьашыкълыкъ тувдурагъан ишлерден арек болугъуз.
- Оьз-оьзюгюзге ичигизден тергев этигиз. Башгъаланы багьалагъанча: «Бу гьислер мени гьакъымда не айта?» – деп оьзюгюзге сорав беригиз.
- Шюкюрлюкню артдырыгъыз. Яшав ёлдашыгъызны яхшы янларына къыйматлы янашыгъыз.
- Къуръанда айтылгъан Есибизни билдиривюн унутмайыкъ (маънасы): «…Гьакъ кюйде, гёзлер сокъур болмай (гёрмейгенлик ахыратда зарал этмес), тёшню ичиндеги юреклер (ругьлар) сокъур бола» («Аль-Гьаж» деген сура, 46-нчы аят).
Биз къоягъан гьызлар
Гьар тергевсюз къалгъан къарав – леззетни ва даим ярыкъны арасындагъы сайлавдур.
Дин буйрукълар инсанны къыйыкъсытмай, некъадар зулмуну яманындан къоруп сакълай. Къыяматгюн бары да зат ачыкъ болажакъ: къаравну тергевню тюбюнде сакълагъанлар юрек булан гёрежек. Оьзюнг булан алып гетме сюеген гьызны сайла, балики гьар кимни яшавунда шо лап агьамиятлы ёлдур.
