Асыллыкъ – бусурмангъа къыйышагъан хасият
Оьр даражалы инсан учун оьзденлик, асыл хасият, бек намуслулукъ, къылыкълылыкъ – хас ва бусурман адамгъа лап къыйышагъан, онда болмагъа яхшы хасиятлар. Амма бу тамаша арив къылыкъ яшавубуздан тайып барагъангъа мюкюр болмагъа тюше. Асыл къылыкъны еси кимдир деп сораса, шо дюр – айлана якъгъа яхшылыкъ этип, къайтарыш боларгъа къарамайгъан адам. Ол оьзюню менлигин насдан аяп уьйренген ва шо кюйде оьзгелеге де абурлу янаша. Башгъача айтгъанда, асыл хасиятлыкъ – тарбия, ругьну тазалыгъы.
Мени эсиме гелеген кюйде, оьзденлик ва асыл хасият яшгъа тувмадан сингмеге герек. Ата-ана бу якъдан «акъсакълай», къылыгъы тёбен даражада буса, авлети де олардан къалышмас. Шо саялы оьсюп гелеген яш къылыгъы таза болгъанны сюе бусакъ, инг башлап оьзюбюз осал болмагъа герекмейбиз, намусланы кютмеге ва жаваплыкъдан къоркъмайгъан болмагъа тарыкъбыз. Озокъда, оьзге тарбиягъа йимик, бу хасиятгъа да айлана якъны таъсири бек уллу. Шо саялы яман ва эрши ишлер этегенлерден арек туруп, яхшы хасиятлы, иманы барлагъа ювукъ болмакъ ажайып агьамиятлы.
Бырын заманларда да, гьали де оьзден хасиятлыкъ, намусгъа байлангъанлыкъ жамиятыбызда нече де къыйматлана гелген. Адамны юрегинден чыгъагъан бу инче мердеш айлана якъдагъылагъа тувра таъсир эте. Аллагь ﷻ яратгъанлагъа языкъсынагъан, кёмек этмеге гьазир турагъан булай адам жамиятда болгъур, къардашларыны оьктемлиги, юртну абуру санала. Асыллыкъ – халкъны ругьландырагъан хасият. Заманын, мал-матагьын, барлыгъын къызгъанмай, чомарт болмакъ гьалиги заманда шо хасият оьзденлик ва асыллыкъ булан байлавлу. Кимким де шолай этмеге, яшав къурмагъа бажармас. Гиччиде гёргени уллуда чыгъа деп айтагъанлай, яш къайсы арада оьсгенге гёре, шогъар ошар. Ата-ана оьзгелеге гьакъ юрекден кёмек этегенни гёреген нарыста оьсгенде оьзю де шо кюйде къартлагъа да, гиччилеге де кёмек этежек, биревню де хатирин къалдырмас, гьатта жан-жанываргъа языкъсынавлу болур.
Артыкъ сёз айтмай, узакъ насигьат булан ялкъдырмай, тек оьзюню уьлгюсю булан яшларын тарбиялайгъан ата-ана бек гьакъыллы адамлар деп эсиме геле. Тарбиялавну мурады – инсанны оьр къылыкълы этмек, асыл хасиятлыкъ буса, инсанда болмагъа яхшы шону аслу белгиси. Намусун сатмайгъан, атын ер этмейген адам не заманда да абургъа лайыкълы ва халкъны кёмекчиси гьисапда жамиятгъа хыйлы пайда гелтире. Шолай хасияты булангъы адамлар арабызда кёп болгъан сайын яшав хыйлы да къолайлашар эди. Шо саялы яшларыбызда бу тамаша хасиятны оьсдюрмеге къарайыкъ.
Асыл къылыкълы адам нечик бола?
Хыйлы адамлар «асыллыкъ» деген англавну гьакъында ойлашма да сюймей. Биревлерде оьзденлик бар, башгъалар оьр къылыкълар не зат буса да билмей. Амма, мен ойлашагъан кюйде, гьар ким де асыл хасият не экенни яхшы билмеге герек ва оьзден, намуслу инсан нечик болагъанны айырып билмеге тийишли. Асыл хасиятлыкъ оьзюн аямайгъанлыкъ булан байлавлу. Шолай адам намус булан къатты байлангъан, яхшылыкъ не экенни биле ва борч кютювден бирт де къачмай. Оьзден хасиятлы адам къурдашын ташламас, кёмек этивден яшынмас. Булай хасияты булангъы адам гюнагь ишлерден арек экенни де унутмайыкъ.
Айтгъаныбызны гертилейген, асыл хасиятлыланы яшавундан бир-нече хабарны гелтирейик. Пайхаммарны ﷺ эшигини алдында чёбюн ташлайгъан бир ягьуди хоншусу болгъан. Ол авруп къалгъанда Расулуллагь ﷺ хоншусун гёрмеге бара. Булайлыкъны къаравулламагъан, бу янашывну эс этген ягьуди тамаша болуп, бусурманланы къылыгъына, юрек тазалагъына ажайып болуп, Ислам динни къабул эте. Бир гезик пеленче бирев Умар халипагъа барып, къатыныны яман хасиятларына кант этмеге сюйген болгъан. Халипаны уьюне етишгенде, ол бусурманланы пачасы къыргъа къачан чыгъар деп токътай. Шолай токътап турагъан вакътиде бу адам уьйден къатыны Умаргъа акъырагъанын ва къычырагъанын эшите. Халипа буса къайтарыш сёз де айтмай, пыса болгъан. Булайлыкъны билгенде ол адам гери къайтмагъа сюе ва ичинден: «Бусурманланы башын тутгъан Умар булай гьалда буса, мен иннемей турсам да ярай…», – деп ойлаша. Амма шо мюгьлетде Умар халипа уьюнден чыгъып шо адамны гёре ва не къуллугъу барны гьакъында сорай.
Къонакъ геливюн булай англата: «Гьей, бусурманланы пачасы, мен сагъа яман хасиятлы къатыныма, ол магъа акъырагъанына кант этмеге сююп гелген эдим. Амма халипаны къатыны да огъар шолай янашагъанын эшитип, бизин йимиклеге пысып турмагъа герек деп, гери къайта тура эдим». Умар буса огъар булай англата: «Къатынымны магъа бакъгъан якъда оьз ихтиярлары баргъа гёре чыдайман ону. Ол магъа аш эте, экмек бишире, опурагъымны жува, яшларымны гьайын эте – шолар барысы да ону борчлары тюгюл. Шолайлыкъ булан юрегим парахат бола». Бу сёзлени эшитгенде гелген адам: «Гьей, бусурманланы башчысы, мени къатыным да лап шолай», – дей. О заман Умар халипа: «Олай буса, чыда, къардашым, шолайлыкъ узакъгъа бармажакъ», – деп маслагьат эте. Къатынгиши эргиши йимик тюгюл, неге десе олар башгъа-башгъа кюйде яралгъан. Тиштайпалагъа йымышакъ, гечмеге гьазир, асыл кюйде янашмагъа тийишли, шолайлыкъны буса янгыз оьзден хасиятлы эргиши болдурмагъа бола. Ким буса да шолай хасиятны оьзюнде тарбияламагъа, болдурмагъа сюе буса, билсин – шолайлыкъ бажарылмас, эгер юрекни гьалын алышдырмаса: жаны булан чомарт, йымышакъ ва яхшылыкъ этмеге гьазир гьалгъа тюшюнмеге тарыкъ. Башгъача айтгъанда, яхшы янашывлу болмагъа бажарылмас, «яхшы» юрекли ва яхшы негетли болмай туруп.
638-нчи йыл бусурманлар Иерусалимни къолгъа ала ва Умар халипа шагьарны арив ерлерин гёрсетмекни тилей. Огъар ерли хачпереслени башчысы Сафроний килисаны гёрсете. Шо вакътиде намазны заманы геле. Сафроний Умаргъа килисаны ичинде намаз къылмагъа таклиф эте. Амма ол оьзюн багъышламакъны тилеп, таклифни къабул этмей ва булай англата: «Мен мунда намаз къылсам, бусурманлар шу ерде межит къурмагъа сюймеклик бар». Халипа килисадан чыгъып, намазын бираз ариде къыла. Тамаша иш, Умар халипа намаз къылгъан ерде, килисаны тувра къаршысында сонг-сонг межит ишлене. Къуръанда булай аят бар (маънасы): «Гьатта гьажатлыгъы бар буса да, оьзлерден эсе оланы артыкъ гёре. Оьзюню къызгъанчлыгъындан сакъланмагъа болгъанлар буса – утгъанлардан!» («Хашр» деген сура, 9-нчу аят).
Бу аятны гьакъында бир гьадис бар. Абу Гьурайра етишдирген кюйде, булай хабарлана: «Пеленче бирев Пайхаммарны ﷺ янына гелип: “Мен къыйынлы гьалгъа тарыгъанман”, – дей. Пайхаммар ﷺ кёмекчисин уьюне йиберип, къатыны бу адам учун не зат буса да бермеге онгарсын деп бувара. Амма Пайхаммарны ﷺ уьюнде ол адамгъа бермек учун бир зат да табалымай. Шо заман Пайхаммар ﷺ айлана якъдагъылагъа: “Аллагьны ﷻ рагьмусун къазанмагъа сююп, бу адамны гечеге къонакъ этмеге сюегенигиз бармы?” – деп сорай. Адамланы арасындан Абу Талгьа чыгъып: “Гьей, Пайхаммар r, къонакъны мен къабул этермен”, – дей. Олар уьйге гелгенде, уьй еси къатынына: “Аллагьны Элчисини ﷺ къонагъын къаршыла”, – дей. Къатын буса, яшлагъа деп къалгъан ашдан къайры уьйде дагъы зат ёкъ дей. Абу Талгьа яшларын ашагъанча юхламагъа ятдыртып, ярыкъланы да сёндюрюп, къонакъны алдына аш салдыра. Абу Тальгьа “Бу гече Пайхаммарны ﷺ къонагъын сююндюрейик”, – дей. Къатыны да эри айтгъанын эте. Эртен къонакъ Пайхаммарны ﷺ янына гелгенде, ол Абу Талгьа этген ишге Аллагьу таала рази къалгъанын ва эсгерилген аят тюшюрлгени гьакъда билдире».
Бу хабардан ачыкъ болагъаны йимик, Ислам динни къылыгъы бусурманланы юреклеринде шонча да синген ва жамият учун асыл кюйде янашыв гьамангъы иш болгъан. Иблисни Дасим дейген авлети бар. Шо эрни де, къатынны да арасында оьчлюк тувдурмагъа къаст къылагъаны булан белгили. Эри гьар гезик уьюне къайтагъанда шол налатлы ону къаравун къатынны кемчиликлерине бакъдыра. Увакъ-тюеклер саялы эри ачувланып, эришив башлана, гьатта уллу ерлеге де чыгъып гете. Шо саялы шайтанны яманлыгъындан сакъланмакъ учун, уьюгюзге гирегенде гьар гезик: «Аъузу биЛлягьи мина-ш-шайтани-р-ражжим», – деп айтыгъыз.
Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда булай айта (маънасы): «Эгер шайтан сени адашдырмагъа сюйсе, Аллагьны ﷻ якълавундан кёмек изле, неге тюгюл Ол – Эшитеген (сени тилеклерингни) ва Билеген (сен не гьалда экенни)» («Аль-Араф» деген сура, 199–200-нчю аятлар). Рагьмулу Аллагь ﷻ буйрукъларына тынглавлу ва гери урувлардан сакъланагъанлардан болмакъны этсин бизин. Олай да яратылгъан жанлардан лап асыл хаситы булангылардан да этсин. Амин!
РАШИДХАН ГЬАЙБУЛЛАЕВ,
ДР-НЫ МУФТИЯТЫНЫ ФАТАВА
БЁЛЮГЮНЮ КЪУЛЛУКЪЧУСУ
