Чомартлыкъ – юрекни асил хасияты
Аллагьны ﷻ сыйлы атларындан бириси – Аль-Карим (Чомартлы демек). Биз билеген кюйде, Пайхаммарыбыз да ﷺ бек чомарт адам болгъан, айрокъда ону чомартлыгъы рамазан айда эркин бола болгъан.
Чомарт хасият – Аллагьдан ﷻ бир рагьму, кимде шо хасият бар буса, ол адам Аллагьгъа ﷻ шюкюрлюк этсин, кимде шо хасият ёкъ буса, Есибизден шону берсин деп тилесин, ял барсын. Неге тюгюл де, юрекде чомартлыкъ ёкъ буса, шо аврувлу санала. Бу къасаватны садагъа оьлешив булан сав этмеге бола. Ким Аллагьгъа ﷻ ва Къыямат гюнге инана буса, Аллагь ﷻ берген сёзге инансын: (маънасы): «Гьакъ юрекден, бир Аллагь ﷻ учун, Аллагьны ﷻ разилигине умут этип береген бары да эргишиге ва къатынгишиге уллу зуваплар болажакъ» («Аль-Хадид» деген сура, 18- нчи аят). Есибиз Аллагь ﷻ оланы байлыгъын артдырарман дей. Булар Аллагьны ﷻ сёзлери. Къарагъыз, биз садагъа этмеге сюйсек, шайтанны сёзлерине: «Сен гьали садагъа этсенг, сени чи малынг аз бола ва сен оьзюнг сюйген-сюйген затланы алып болмажакъсан». Бу кюйдеги «далиллени» гелтирип, шайтан садагъаны гери урмагъа къарай.
Гьар-бир адам, кимге бек инанагъанын сынап къарасын: Аллагьны ﷻ сёзюне яда шайтан салагъан ойгъа? Садагъа этегенлер кёпмю яда этмейгенлер кёмпю деп тенглешдирип къарасакъ къайсылар кёпню билербиз. Абу Дарда гелтиреген гьадисде булай айтыла: «Гюн чыкъгъанзаманда эки малайик Ер юзюне тюшюп: “Сиз Аллагьны ﷻ ёлуна алгъасагъыз, берекети бар аз мал яхшыдыр, берекетсиз кёп малдан”. Дагъы да малайиклер: “Есим Аллагь ﷻ садагъа этеген адамны малын артдыр, ва къызгъанч адамны малын пуч эт”, – деп дуа эте» (Байгьакъи). Тирмизи гелтирген булай гьадис бар: «Къызгъанч адам йыракъдыр Аллагьдан, йыракъдыр женнетден ва ювукъдур жагьаннемге. Чомарт адам ювукъдур Аллагьгъа, ювукъдур женнетге ва йыракъдыр жагьаннемден». Абу Зарргъа: «Къайсы садагъа лап да яхшы?» – деп сорагъанда, ол: «Кёп ва яхшысын берегени», – деп жавап берген ва арты булан бу аятны охугъан: «Сиз яхшылыкълагъа етишмежексиз, лап да оьзюгюз сюеген затны садагъа этмей туруп» («Аль Имран» деген сура, 92-нчи аят).
Огъар дыгъы да: «Олай кёп малы екъ буса?» – деп сорагъан. Шогъар Абу Зарр: «Сенден къалгъан затны бер садагъагъа», – деген. Сонг: «Артыкъ къалагъан зат ёкъ буса?» – деп сорав берген. Ол: «Ашынгдан къалгъан затны бер», – деген. Сонг: «Шо да ёкъ буса?» – деп сорай. Абу Зарр: «Оьзюню гючю (къаркъарасы) булан кёмек этсин», – деп жаваплангъан. «Шону да болмай буса?» – дегенде: «Бир кабахурма сама берип жагьаннемни отундан оьзюн къутгъарсын», – деген. «Шону да болмай буса?» «Адамлагъа зарал сама этмесин», -- деген. Бир адамлар оьрде эсгерилген затланы болмай этип, гьатта уьстевюне заралы да тие халкъгъа. Анабыз Айшатдан гелген гьадисде булай айтыла: «Чомартлыкъ – о бир терек, тамуру женнетде, бутакълары саллангъан бу дуньягъа. Ким шо терекден бир бутакъны тутса, шо бутакъ адамны женнетге етишдирер. Къызгъанчлыкъ – о да терек, тамуру жагьаннемде, бутакълары саллангъан бу дюньягъа. Ким бир бутагъын тутса, жагьаннемге етер». Секет – адамны малын сакълай, садагъа – аврувлардан къолай эте, дуа – гелеген балагьлардан къоруй. Адам сав заманында этген садагъа артдыкъдыр, авруйгъанда этген садагъадан.
Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Гьар адам оьзюню садагъасыны салкъыныны тюбюнде туражакъ гьисап-суал адамлагъа битгенче» (Канз аль-уммаль). Табарани гелтирген булай гьадис бар: «Гертиден де, яшыртгъын садагъа Аллагьны ﷻ ачувун сёндюредир, сув отну сёндюреген йимик». Адамны малы уьчге бёлюне: оьзю ашагъан зат, о да ашады, битди; оьзю гийген опуракъ, о да йыртылды, битди; оьзю берген садагъасы, о буса къалды оьзюне. Къалгъан затны адам артындан къалгъан башгъалагъа къоя. Къуръанда Есибиз Аллагь ﷻ булай айта (маънасы): «Оьзлени малларындан садагъа этегенлер гече де, гюн де, яшыртгъын ва ачыкъ – Аллагьны ﷻ янында олагъа зувап онгарылгъан. Олар къоркъувну ва пашманлыкъны билмежек» («Аль-Бакъара» деген сура, 274-нчю аят). Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Чомарт адам ювукъ Аллагьгъа, ювукъ женнетге, ювукъ адамлагъа ва йыракъ жагьаннемни отундан. Къызгъанч адам йыракъ Аллагьдан, йыракъ женнетден, йыракъ адамлардан ва ювукъ жагьаннемни отуна. Авам, жагьил адам, тек чомартлы буса – Аллагьгъа ﷻ бек сююмлю, ибадат кёп этеген, тек къызгъанчыдан эсе» (Тирмизи). Алдагъы заманларда яшыртгъын садагъаы булай эте болгъан: тюкенлеге гирип, борч тептерлени ачдырып, оьзю де танымайгъан ва оьзюн де танымайгъан адамланы борчларын тёлеп чыгъа болгъан. Адамлар тура садагъа янгыз мал булан бола деп. Амма садагъа къаркъарасы булан да бола – бир адамгъа кёмек этсенг. Яхшы сёз булан да бола – адамны бетине иржаймакъ да садагъадан санала. Бир адам гелип Пайхаммаргъа ﷺ булай сорагъан: «Аллагьны ﷻ янында къайсы садагъагъа уллу зувап языла?»
Ол: «Адам аврумайгъан сав заманында, амалсыз болуп къалажакъман деп къоркъуп турагъанда ва бай боларгъа умут этеген заманда этилген садагъа», – деп жавап берген. Дагъы да Пайхаммар ﷺ булай къошгъан: «Сен садагъаны оьле турагъан замангъа артгъа салма, сонг: «Бу адамгъа мунчакъы, пелен адамгъа шончакъы» – деп айтмайгъан кюйде» (Бухари). Адам этген садагъаны негетине гёре Аллагь ﷻ 700 керенге артдыра. Садагъаны амалсыз яшайгъан къардашларындан башлап бермеге яхшы бола. Сонг хоншулары геле. Садагъа – адам инанагъанына далилдир. Байлыкъ Аллагьны ﷻ еслигинде экенине де далилдир. Адам инанагъанына, садагъа этсе, Аллагьны ﷻ разилигин къазанар ва зувап алар. Табарани гелтирген гьадис булан сёзюмню тамамламагъа сюемен: «Женнетни ичинде бир къала бар, ону аты – «Чомартланы уью». Шону чомартлы адам алажакъ». Къыямат гюн садагъаларыбызны салкъыныны тюбюнде турмагъа Яратгъаныбыз Аллагь ﷻ бизге насип этсин. Амин!
ЭЛДАР САБАНАЕВ
