Елкегизге минмеге къоймагъыз
Яхшы ишлер этмеге юрекге арив тие десе, кёплер рази болур. Мен де чолам бола туруп айлана якъдагъылагъа кёмек этмеге къарайман: къарт ажайны авур сумкасын ерине етишдирмеге тюшсе яда загьмат ёлдашымны язув ишинде хаталарын тюзлемеге не заманда да мунаман деп тураман. Амма бир-бир гезиклерде адамлар гьатдан озуп, елкенге минип къала.
Яшланы арасында болмакъ мени учун онча да сююнч тюгюлге мюкюр боламан. Оьсюп гелеген наслуну тарбиялавдан къыйын иш ёкъдур деп ойлашаман. Яшланы гьайын этив, айрокъда оьзгелени балаларыны уьстюнде турмакъ оьтесиз уллу жаваплыкъ деп эсиме геле. Амма менден гьасил болмайлы ва мен сююп де тюгюл, тек лап шо къуллукъ – яшлар булан турмакъ, олагъа къарамакъ ажайып кёп тюшеген болгъан магъа.
Уланым Вали спорт булан машгъул болгъанда, мен ону ювукъдагъы тутушуп ябушувну секциясына юрютмеге башладым. Ол гьазирлик гёреген ер йыракъда болмаса да, авлетимни янгыз йибермей эдим, неге десе яш геч къайта ва светофор ёкъ ажайып юрюшю булангъы ёлдан да чыкъмагъа герек эди. Башгъа ата-аналар да яшларын элте ва къаршылай… башлапгъы заманда. Мени йимик шо «къуллукъну» бир гюнге де йибермейгени арасында болмагъанда, оланы кёбюсю бу «борчну» иннемей мени бойнумда къойду. Энни магъа чартлап-чачырап, къачып-чабып ойнайгъан, спортунда къызгъан ва жагь турагъан яшланы артындан къарамакъ, ёлгъа чыгъып къалмасдан сакъламакъ, уьйлерине эсенаман къайтагъанны гьайын этмек бойнума тюшген гьар гезикли «насип» болду. Бу енгилмейген гюпню ёлну ари янына чыгъартмакъ мени учун не гьалгъа айланагъанны гёз алдыгъызгъа гелтирмеге боласыздыр! Къыйын буса да, оланы ташлап, янгыз оьз авлетимни гьайын этмек мени учун бажарылагъан иш тюгюл. Аллагь ﷻ гёрсетмесин, яшлагъа ёлда бир зат болуп къалса, мен чи юрегим авруп еримде къаларман. Гьар гезик оланы атаанасына сёйлермен деп эсиме геле, тек не айтарымны билмей, къоюп къояман. Не эте, олар билмейми дагъы яшлары оьтеген ёлну къоркъунчлугъун? Шолайлыкъ булан, уланым спортну къоюп, башгъа иш булан машгъул болмай туруп, мен бу «юкню» йылдан артыкъ ташыдым. Къыйналгъанларым саялы аналаны бирисинден де «баракалланы» къырыйын да алмагъанымны, озокъда, айтма да тюшмейдир.
Уланым булан спортгъа юрюйген жагьил кочапланы арасында ону класында охуйгъан Рагим дейген яш да бар эди. Вали де ол да къурдашлар болмаса да, мен ону яхшы таный эдим, неге десе охув масъалалагъа гёре Рагим бизге чакъда бир геле эди. Ёнкюме хасиятлы буса да, ол яман яш тюгюл эди. Улланасы Марьям бажив Рагимни тынглавсузлугъуна кант эте бола эди ва магъа:
– Бизге тынгламай, сен шогъар урушсанг тынглар, – деп тилей эди. Булай тилевлени юрегим къабул этмесе де, Марьям баживге гьюрмет этегеним саялы, ол яшгъа тарбиялы сёзлер айта эдим. Бириси йыл язда Марьям бажив орамда ёлугъуп, авлетини яшы булан санаторийге барагъанын билдире ва олар онда туражакъ вакъти биз шонда болажагъы булан рас геле экен. Уланыма ойнама ёлдаш боларгъа мен алданокъ сююнюп йибердим. Огь, ял алывубуз негер айланажакъны биле эдим буса чы, къайдан сююнемен. Башланагъаны ёлгъа чыкъгъанча да башланды. О ерлерде биз алда болгъан экенге гёре, Марьям бажив магъа бир токътасуз телефон сёйлеп, ондагъы гьалны гьакъында азында уьч керен чи сорады.
– Исси затланы алмагъа герекми?
– Герек, – деп болгъан чакъы сабур кюйде къайтара-къайтара англатаман.
– Онда ахшамлар денгизден сувукъ ел геле, шо саялы уьстюне гиеген нени буса да алмагъа яхшы болур. Гелмеге герек ерибизге гелдик, ерлешдик ва бары да зат тетиксиз йимик гёрюндю. Ахшам болду. Салкъын болгъанда Марьям бажив магъа бек ачувлу кюйде: – Неге сен магъа мунда булай сувукъ бола деп айтмадынг? Мен чи уьстюме гиймеге бир зат да алмагъанман! – деп башлады. – Айтгъан эдим чи… – Къой гьали, къайырмас, – хатири къалмай, мени гечегенни билдирегенде йимик, Марьям бажив къолун силледи.
– Гьали къызыма зенг этермен, алып гелер гиймеге опуракъ. Эртен танг къатып битгенче де эшикге танкъ-танкъ деп къагъагъандан уянаман. Гёзлеримни ачып битмей эшикге чабаман: булай гьарайгьурай тегин тюгюл, не де болмагъа бола чы, Аллагь ﷻ сакъласын хатарлардан. Эшик ачып къарасам, къолунда пакет тутуп, Марьям бажив.
– Муна, магъа исси кофта гелди! Юреги ял болгъан гьалында къарт ажай оьзюню уьюне гире, мен буса адап къалгъан кююмде къатып къаламан. Гишилеге шолай эдепсиз кюйде «гьжум» этмеге болар экени оюма да гелмес эди, уьстевюне уьзюрю себеп де ёкъда. Ял алывубузну бютюн вакътиси муна шулай гьалда оьтдю. Савлугъум къатты деп мен де айтмагъа болмайман, гиччи заманымда авур авругъан сонг, гьали къарсаламакъ къаркъарамны гьалына ажайып таъсир эте, ямангъа айлана, тек танышыма шолайлыкъ эсине де гелмей эди. Гьалыма, савлугъума да къарамайлы, чарчымлы Рагимни, оьрде эсгерген спортчу яшланы йимик, мен къоюп къоймагъа болмай эди, неге десе ону улланасы яшны артындан чапмагъа бир гючю де, чоласы да ёкъ эди.
Рагим кёбюсю заманын бизин булан йиберегени англашыладыр. Уьюбюзде де, денгиз ягъада да огъар ойнамагъа ёлдаш бар эди. Улланасы да янгыз къалмагъа сюймей, эсине тюшген заманда «парт» деп бизге гирип геле эди. Шо саялы мен бир мюгьлетге де рагьат кюйде турмагъа болмай эдим. Вали де тувулунгъан гьалны гёрюп, айтмаса да шолайлыкъны ушутмай эди. Уланым мююшбаш, иннемей турагъан яш тюгюл, тек
Рагим чи огьо-гьой от-ялын йимик, тынч турувну билмейген къатарбаш. Ол ягъадагъы ташлагъа да минип, баштигинден сувгъа атылмагъа турагъанда нечесе керен гьаран токътатдым ону. Бир гезик ол дёртюнчю къабатдагъы терезеден чыгъып, карниз булан башгъа терезеден хоншу уьйге гирген эди. Таманны-тынны билмейген, енгилмейген Рагимни артындан къарав мени борчума айланып къалгъан эди. Марьям бажив буса, санаторийдеги бир процедураны да къутгъармай толу кюйде пап-парахат ял ала эди. Магъа буса булай «ял алывдан» сонг эки къатлы герти ял алыв, бирдагъы санаторий гьажатлы эди. Артда нечик буса да шагьаргъа эсен-аман къайтгъанда «уф» деп парахат болдум. Гетген язда Марьям бажив о санаторийге бармагъа хыялыбыз ёкъму деп сорай: къарт ажай ондагъы ял алывну ушатгъан экен. Ону ва ону авлетини яшы булан ял алгъанча токътамай ишлер эдим деп айтмагъа тилим айланмады. Чолам ёкъ деп алдатмагъа тюшдю. Ялгъан айтмакъ гюнагь экенни биле туруп (Аллагь ﷻ гечер бугъай), алдындагъы гезик болгъан сынавну къайтармагъа, шо гьалгъа башымны сукъмагъа бирт де иштагьым ёкъ эди. – Гьай аман, нече де яман, – деп къарт ажай гьакъ кюйде кюстюндю.
– Рагимни артындан къарар эдинг деп умут эте эдим. Бугъар къара сен, ол чу мени къуллукъчу гьисапда къолламагъа сюе болгъанны яшырма да яшырмай экен! Озокъда, мен англайман адамлар магъа булай янашагъангъа мен оьзюм айыплыман: къоягъанланы елкесине минелер. Балики, о къарт ажай уллу адам болмайлы, тенгим болгъан эди буса, мен ону тез токътатар эдим. Шо заманлардан берли сакъ болгъанман, биревге де башыма минмеге къоймайман. Уллулагъа гьюрмет этмеге, гиччилеге рагьмулу болмагъа герекни бек яхшы англайман ва кёмек этмекни бирт де гери урмайман. Амма шону булан бирче гьатдан озагъанда, яхшылыкъны осаллыкъгъа санайгъанда о къыйышагъан зат тюгюл. Эдепсизлени ерине олтуртмагъа да болмагъа герек деп айтмагъа сюемен. Йымышакъ сёз, сабур кюйде шолай этмеге уьйренгенмен гьали. Барыбызгъа да къатты савлукъ ва ожакъларыбызда татувлукъ ёрайман!
ЛЕЙЛА ОСМАНОВА
Сурсатланы узакъ сакъламакъ учун
Ярманы (крупа), макаронну ва унну хуртланывдан сакъламакъ учун олар бар ерге лавр япыракъ салса, кёмек эте.
Морковь, редиска, чыта овошларда пайдалы затлар ва витаминлер узакъ сакълансын учун оланы халтасын тайдырса яхшы. Дагъы ёгъесе бары да пайдалы затлар шо халтагъа гете. Лимонлар (гесилмей сав кююнде) узакъ сакълансын учун сувну ичинде къойса яхшы. Женжебил (имбирь) бузулмай, къурумай ва пайдалы затларын узакъ сакъласын учун ону тазалап, гесип морозильникде сакъласа яхшы. Зайтун майны (оливковое масло) уьйдеги иссиликде къойса яхшы, сувукъ ерде о бузлай ва бузула. Яшылчаланы (зелень) узакъ заман бар кююнде сакъламакъ учун оланы сув булангъы хабагъа салып ва уьстюн пакет булан ябып сувукъ ерде сакъламагъа яхшы болур. Картоп оьзек ачмасын учун ону алма булан сакъласа яхшы. Бишлакъны гесилген янына бираз кама сюртсе шо къурумай узакъ сакъланажакъ. Сют ва шолай тез бузулагъан ашамлыкъланы холодильникни эшигинде сакъламаса яхшы.
