Йырчы Къазакъ тувгъанлы – 190 йыл
Йырчы Къазакъ тувгъанлы – 190 йыл
Даражасына гёре миллетибизде оьзюне тенг болмас шаир, къумукъ адабият кюрчюсюн салгъан, маданиятыбызны орта багъанасы Йырчы Къазакъ тувгъанлы 190 йыл битди.
Шо тархны белгилемек учун, уллу пагьмубузну яшав ёлуна ва яратывчулугъуну багъышлап, маданият яшавубузда айрыча агьамиятлы агьвалат болду. 19-нча майда Магьачкъаладагъы Орус театрны бинасында шаирни юбилейи оьтгерилди. Дагъыстан Халкъ Жыйынны председатели Заур Аскендеров ортакъчылыкъ этип, башында ёлбашчысы Мавлет Тулпаров булан Къумукъ театрны къуллукъчулары гьазирлеп, халкъыбызгъа ва оьзге къаравчулагъа Йырчы Къазакъ ким болгъан, нечик яшагъан, асарларыны чеберлигин ва терен маънасын ажайып пагьму кюйде гёрсетмеге болду. Шаирибизге тийишли абур, гьюрмет этмеге бажаргъанлагъа, зорлугъун гёрсетген ва шиъруларын эсге салып, юбилей оьтгеривню бойнуна алып, шону оьр даражада этмеге болгъанлагъа уллу баракалла айтмагъа тарыкъ.
Жыйынны башында къаравчулагъа шаирни гьакъында Мухтар Махтибеков чыгъаргъан «Асрулардан оьтюп чалынагъан сес» деген фильм гёрсетилди. Онда Йырчы Къазакъ къайда тувгъан, охугъан ва билим алгъан кюю, къачан яратывчулукъгъа гиришген ва башдан гечирген къыйынлыкъланы гьакъында ренкли кюйде суратланды. Кёплер эшитмегендир, тек Йырчы Къазакъ гиччиде дин кюрчюлеге, мухтасаргъа уьйрене болгъан, ону шиъруларында арап тилде этилген дуалар болгъан.
Сонг, гиришив сёзюнде Заур Аскедеров шаирни яратывчулугъу къумукъ халкъгъа этген таъсири гьакъда айта туруп:
– Шексиз кюйде, Йырчы Къазакъ язгъанлары асрулар бою сакъланажакъ, ону къоччакъ, къоркъувну билмейген сатырлары гьалиги четим девюрде айрокъда агьамиятлы. Шаирни шиърулары да, ону яшав ёлу да оьсюп гелеген наслу учун оьр къылыкъны, намуслукъну уьлгюсю, – деп билдирди.
Шаирни яратывчулугъу булан гьар таныш адам шолай багьа берив булан рази болур. Гертиден де, намусгъа байланып, бюдюремей гьакъыкъатны тувра айтмагъа болардай эркеклик ким-кимде де болмай.
Шаирни яратывчулугъун суратлагъан филология илмуланы доктору Разият Агьматова ону чебер усталыгъы бек оьр даражада буса да, простой адамгъа англашылагъан кюйде берилегенликни, сёзю тап юрекге етишеген ажайып даражасы барын айтды.
– Халкъыбыз учун уллу насип Йырчы Къазакъ бары. Ону яратывчулугъу хыйлы наслуну ярыкъландыргъан, ругь байлыкъ, намус не экенни гёрсетген. Булай оьлчевдеги адамлар жамиятда адилсизлик тувагъанда тарихи бетлерде арагъа чыгъа. Олар къыйыкъсытывланы, тюзсюзлюкню юрегине ала, халкъны атындан нукъсанлыкъ юрютегенлеге къаршы чыгъа, жанын аямай гертини айтмагъа къоркъмай, – деди Разият Абдуллаевна.
Йырчы Къазакъны шиъруларын охугъанлар булайлыкъны, озокъда, гьис этмей болмас. Шаирни поэзиясында яхшылыкъ – яманлыкъгъа, чомартлыкъ – къызгъанчлыкъгъа, эркеклик – кукайлыкъгъа, сёзюн тутмакъ – намартлыкъгъа даим къаршы чыгъа. Ол оьзю шолай таза кюйде яшагъан ва айлана якъдагъы осал ишлени гёрмемиш болмагъан, шоланы айыплагъан, инкар этген.
Къумукъ класикни къардаш халкъларда да уллу абуру барны ва ону яратывчулугъун таныйгъанны, охуйгъанны къарачай-балкъар адабиятны ахтарагъан, филология илмуланы доктору Тамара Биттирова ачыкъ этди.
– Бизин халкъларыбызны аралыгъы алда тыгъыс болгъан эди, тек шо байлавлукъ бир-бир себеплеге гёре осаллашгъан. Амма аралыкъланы беклешдиреген кёпюр – китап не заманда да оьз уллулугъун, байлавлугъун юрютген. Къумукъ адабият къарачай-балкъарлагъа уллу таъсир этгени белгили. Олай да, XX асруну башында Темирхан-Шурадагъы Магьамматмирза Мавраевни басмаханасында къумукъ тилде чыгъагъан бары да дегенлей китаплар бизге де етише болгъан. Шоланы арасында мадрасалар учун гьазирленген китаплар айрыча агьамиятлы болгъан. Къарачай-балкъарлы язывчулар, шаирлер де китапларын мунда чыгъара болгъан ва Абусуфьян Акаев шону учун кёп иш этген. Жырчы Къазакъны (бизде огъар олай айта) яратывчулугъу буса, бизин якъда анадаш болгъаны кёпден берли бола, – деди Тамара Шамшудиновна.
Къумукъ халкъгъа къарачай-балкъарлар лап ювукъ экени алдан берли белгили, тилибиз ва гьатта шаирлерибиз де ортакъ болгъан экен. Англамагъа рагьат асарларда халкъы учун юреги авруйгъанлар гётереген масъалалар да бир йимик, неге десе бир тамурлу халкъланы ойлашагъан кюю, яшавдагъы къыйматлыкълары да башгъа болмас.
Къалам ёлдаш яратывчулукъ нечик къыйын ва авур загьмат экенни, гьар сёз оьз еринде болмагъа тарыкъны, юрекге чалынмагъа тюшегенни яхшы англай ва шо саялы Йырчы Къазакъ яратгъан сатырлагъа башгъа шаир, Дагъыстан язывчуларыны председатели Магьаммат Агьматов оьр багьа берегени негьакъ тюгюл.
– Къазакъ язгъан шиърулар – эркин, эркек, уллудан алагъан, ругь якъдан гючлю, битимине гёре токъташгъан, къоркъувну билмейген, къоччакъ. Ону сатырлары – поэзияны оьр даражасы, белгиси. Къазакъ язгъанлары оьлмес, асрулар бою оьмюр сюрежек. Ону юрегинде халкъына аявлу гьислер топлангъан, миллети учун юрек авруйгъанлыкъ ачыкъдан гёрюне. Герти класиклер шолай бола – олар яратгъаны олар булан оьлмей, яшавун узата. Яратгъаныбыздан гелген пагьму оьзге наслулагъа да агьамиятлыгъын тас этмей, итти кюйде къала. Герти халкъ шаир къарангы девюрде яшагъан, сюйген, къыйналгъан, яратгъан. Къазакъ гёзлери гёрген пакарсызлыкълагъа, адам ярлы буса, бир зат да тюгюлюн, байланы тоймайгъанлыгъын ва намуссузлугъун аччы сёзлер булан айыплагъан, дамгъалагъан. Ол оьзюне ва наслусуна: «Къайсылай барабыз?» – деген сорав бере. Шо соравгъа гьали яшайгъанлар оьзлер учун да жавап бермеге герекдир. Не эте, бизин яшавубузда ёкъму Къазакъ суратлагъан къызбайлыкъ, осаллыкъ, акъчагъа сатылагъанлыкъ? Бизин жамиятыбыз савму, аврувлардан эркинми? Ойлашып къарайыкълар, – деп шаирни оьлмес сатырларын башгъа шаир эсибизге сала.
Юбилейни онгаргъанлар къаравчулагъа ва савлай халкъгъа, Магьаммат Агьматов гьис этмеге болгъан, шо ойланы етишдирмеге бажаргъан деп айтмагъа ярай. Залдагъы гьар ким де яшавуну гьакъында ойлашгъандыр, намус дегенни эсге алгъандыр. Балики, бары да адам игит кюйде намартлыкъгъа къаршылыкъ билдирмеге болмайдыр, гючю етмейдир, тек яманлыкъдан, осал иш этмекден сакъланмакъ ким де бола чы! Шону гёз алдан тайдырмай, яшавун таза кюйде яшамакъны гьакъында эсден тюшюрмеге герекмейбиз, гьар этген яманлыгъыбыз саялы Есибиз Аллагьны ﷻ алдында жавап бережегибизнии унутмайыкълар.
