Сорав – жавап

Сорав – жавап

– Къуръан аятланы ва Пайхаммарны ﷺ гьадислерин къыйын охулагъан языв булан язмагъа яратыламы?

– Язагъанда арив языв булан ва охуйгъанда англашылагъан кюйде язмагъа тарыкъ. Бек увакъ яда накъышлангъан языв къыйын охула ва шолай этмесе яхшы санала (карахат).

Бусурман алимлер бу масъалагъа байлавлу гьукму чыгъаргъан. Шогъар гёре, гьалал негет булан Къуръан язмагъа ва аятланы безендирмеге ярай эгер:

1) Къуръан аятлар язылгъан суратлагъа Къуръангъа йимик янашыв бар буса;

2) Къуръан сёзню титекли (трепетно) сакълап, маънасын алышдырмай буса ва сансымай янашмай буса;

3) шону уьстюнде ишлейгенде нажжас сурсатланы къолламай буса;

4) сёзлер бир-бири булан булгъанмай, бирини ичине башгъасы къошулмай, аятлар охума тынч ва англашылагъан кюйде язылмагъа тарыкъ;

5) Къуръан аятлар жаны барланы (адамланы, гьайванланы, къушланы) уьстюне язылмай буса;

6) мал сатмакъ ва реклама этмек учун къолланмай буса;

7) Къуръан аятлар телефонгъа зенг этмек учун салынмай буса.

(«Аль-Мажму шарх аль-Мухаззаб», «Тадриб ар-Рави фи шарх Такриб ан-Навави»)

– Жумагюн яда жума гече сапаргъа чыкъмагъа яраймы?

– Жума намаз къылынагъан ерден танг намазны вакътиси гелген сонг жумагюн ёлгъа чыкъмагъа гери урула (гьарам), эгер шону къылмагъа борчлу адам ёлда яда барагъан еринде жума намаз къылмагъа болмажакъ деп санала буса.

Амма ёлавчу ёлда яда барагъан еринде жума намаз къылмагъа болажакъман деп ойлаша, олай да, уьзюрю себеп болуп, ёлгъа чыкъмагъа борчлу буса, огъар ёл чыкъмагъа яратыла. Жума гече ёл чыкъмакъ буса, этилмесе яхшы ишлерден санала.

Баянлыкъ:

Булай гьал янгыз гьалал сапар булан байлавлу. Эгер де сапар гьарам булан байлавлу буса, жума намазны къылмай туруп ёл чыкъмагъа къатты кюйде гери урула.

Амма, башгъа пикругъа гёре, булай гьукму бары да сапаргъа тие: сатыв-алыв учун гьалал, борч (гьаж) яда этилмеге яхшы (умра) ёл чыгъывлагъа байлавлу.

(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аль-Бужайрами аля аль-Хатыб»)

– Намазланы тийдирип къылагъанда сюннет намазланы (ратибатланы) нечик къыла?

– Биринчи тийдирип къылагъан намазлар (тюш ва экинни) дурус болмакъ учун, оланы арасында заман къалмай, арты-артындан къылмакъ деген шарт бар. Экинчи тийдирип къылагъан намазлар (ахшам ва яссы) дурус болмакъда шоланы арасында заман гетмейгенлик ажайып агьамиятлы санала. Шо себепден оланы арасында сюннет намазлар къылынмай.

Намазланы тийдирип къылагъанда ратибатланы да къылмагъа сюегенлер шу ёрукъда этсе яхшы: масала, тюш ва экинни намазлар тийдирилип къылына буса, башлап тюш намазны алдындагъы ратибатлар геле, сонг борч намазлар къылына, ондан сонг тюш намазны артындагъы ратибатлар ва арты булан экинни намазны ратибатлары къылына. Ахшам ва яссы намазланы сюннетлери де шо кюйде этиле.

Башгъа кюйде этмеге де бола: оьрде эсгерилген ёрукъда йимик тюгюл, башлап борч намазлар ва артындан ратибатлар къылына.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Ата-ана айрылагъанда яшлар ким булан къала, эгер яшлагъа етти йыл битген ва анасы башгъа адамгъа эрге чыкъгъан буса?

– Ашамагъа, ичмеге, гьажатын битдирмеге бажарагъан чагъына етишген яш (орта гьисапда, 6–7 йыл) ата-анасы айрылагъанда ким булан къаларны оьзю сайлай. Пайхаммарны ﷺ гьадисинде шо гьакъда булай айтыла: «Яш атасыны, анасыны арасындан сайласын» (ат-Тирмизи).

Яш сайлагъан ата-ананы бириси гьакъылдан тайышгъан яда фасикъ (иманы осал), олай да ана башгъа адамгъа эрге чыкъгъан буса, яш ата-ананы башгъасы булан къалажакъ деп токъташдырыла, неге десе булай гезиклерде яшны сайлама болагъан ихтияры тая.

(«Хашията Къальюби ва Умайра»)

– Намаз жувунмагъан гьалда Къуръан аятлар язылгъан кагъыз гесекни яда такътаны къолу булан тутмагъа яраймы?

– Дарс учун деп, Къуръандан язылгъан негер буса да, масала, кагъызгъа, такътагъа ва шолай башгъаларына, намаз жувунмагъан гьалда тиймеге яратылмай, неге десе шолайлыкъ Къуръанны оьзюне тийген йимик бола.

Амма шолар берекет болсун учун деп язылгъан буса – гери урулмай.

Негети дарс учунму, берекет алмакъ учунму деп аят язылагъанда гьисапгъа алына.

Эгер Къуръан аят оьзюнге яда башгъа адамгъа тегин язылгъан буса, язгъан адамны негети гьисапгъа алына: эгер гьакъгъа язылгъан буса, яздыртгъан адамны негети гьисапгъа алына.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Алтынны, гюмюшню ва шолардан этилген малны бёлюп-бёлюп (рассрочка) ва кагъыз акъчагъа сатмагъа яраймы?

– Шафии мазгьапгъа гёре, алтынны яда гюмюшню, олай да, олардан этилген малны бир акъчагъа да болжалгъа берип сатмакъ (рассрочка) гери урула. Алтынны алтынгъа, гюмюшню гюмюшге, акъчаны акъчагъа (манатны манатгъа) сатып ала буса, шу шартлар сакъланмагъа тарыкъ:

1) оланы авурлугъу бир йимик болмагъа тарыкъ;

2) болжалгъа берип сатмакъ ёкъ;

3) сатыв-алыв этилеген ерде шоланы бир къолдан башгъа къолгъа бермек.

Алтынны гюмюшге яда гюмюшню алтынгъа сатагъанда, олай да, манатны долларгъа сатагъанда, оьрде эсгерилген экинчи ва уьчюнчю шартлар сакъланмагъа герек.

Алтын, гюмюш яда шолардан этилген мал кагъыз акъчагъа сатыла буса да, шо баягъы экинчи ва уьчюнчю шартлар болмагъа герек.

Баян:

Алтынны, гюмюшню ва валюта акъчаны бёлюп-бёлюп сатмагъа (рассрочка) ярай, эгер шолар саялы берилеген мал асламчылыкъгъа гелтирмей буса, масала, алтынны машинге сатмагъа бола.

(«Аль-Икна фи хилли аль-фази Аби Шуджа», «Аль-Фатава аш-шарияф иль-Масаиль аль-икътисадия»)

– Ижара учун берилеген гьакъда гьар йыллыкъ инфляция алышынывланы гьаисапгъа алмагъа яраймы?

– Тербенмейген мал-мюлкню (недвижимость) ижарагъа бермек учун, дыгъар байлайгъанда шуланы эсгермеге тарыкъ:

1) ижара не замангъа берилегенин;

2) ижара учун тёленеген гьакъны оьлчевюн.

Шону булан бирче, тёленеген гьакъны болжаллагъа гёре бёлме де ярай, гьатта бир оьлчевде бёлмесе де. Демек, болжалгъа гёре гьакъ тёлев бир йимик болмай къалмакъ бар: бирисинде кёп, башгъасында аз болуп.

Шолайлыкъ булан, артагъан инфляцияны да гьисапгъа алмагъа яратыла, тек мекенли санавлар алданокъ сёйлешинме тарыкъ. Демек, 3% ден 5% болгъанча тюгюл, 3% яда 5% деп токъташдырылма тарыкъ.

Мисал учун, квартирни уьч йылгъа бере яшамагъа. Биринчи йыл гьар айлыкъ гьакъ он минг манат. Экинчи йыл айлыкъ гьакъ беш процентге артажакъ ва он минг беш юз манат болажакъ. Уьчюнчю йыл – дагъы да беш процентге артажакъ ва он бир минг манат болажакъ.

Уьй еси инфляция ёкъ буса да, ижара гьакъны артдырмагъа ихтиярлы. Амма, бир затгъа да къарамайлы, гьакъны гётермей бар кююнде къойма да бола.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)