СОРАВ – ЖАВАП

СОРАВ – ЖАВАП

– Гьакылбалыкъ чагъына етишмеген яшларыны малын атасы юрютмеге, башчылыкъ этмеге ихтиярлымы? Дюр буса, не учун шо малны харжламагъа бола?

– Гьакъылбалыкъ чагъына етишмеген яшланы малына инг башлап оланы атасы башчылыкъ этмеге ихтиярлы, эгер де ол къайюм (опекун) деген маънагъа къыйыша буса. Шолайлыкъ герти буса, къайюм гьисапда ата яшыны малын ону тарыкъ-герегине ва гьалына гёре (статус) харжламагъа бола. Ата, ишлемек учун савлукъ якъдан имканлыгъы бар туруп (трудоспособный), тек гелими ёкъ буса (гьажатлы гьалда буса), яшыны малындан оьзюню тарыкъгерегине де харжламагъа ихтиярлы. Ата-анасы айрылгъан ва анасы башгъа адамгъа эрге чыкъмагъан буса, яшны малындан ананы тарыкъ-герегине (ол гелими ёкъ, гьажатлы гьалда буса) харжламагъа яратыла, гьатта ол къатын ишлемек учун савлукъ якъдан имканлыгъы бар туруп да (трудоспособная).

Эгер ата-ана айрылмай бирче яшай буса, яшны малындан ананы тарыкъгерегине харжламакъ гери урула, неге десе ону гьайын этмек – эрини борчу ва ол шо мурат учун яшны малына тиймеге болмай. Амма эри амалсыз яшай ва ишлемеге болмайгъан гьалда буса (нетрудоспособный) яшны малын ана учун харжламагъа яратыла. Уллана ва уллута учун да яшны малын харжламагъа яратыла, эгер олар амалсыз яшайгъан, гьажатлы гьалда ва ол яшдан къайры оланы гьайын этежек башгъа ювукъ къайюму (масала, уланы яда къызы) ёкъ буса.

Бир яшны малын, ол рази болса да, агъа-инилерине яда къызардашларына харжламакъ гери урула, гьатта садагъа гьисапда да. Неге десе, ол яшны малын харжламакъ деген имканлыкъ янгыз ону къайюмуну къолунда ва ол буса табилигиндеги яшны малын садагъа гьисапда оьлешмеге ихтиярлы тюгюл. Эгер де яшны не йимик малы (бинасы) бар буса, къайюм шону ижарагъа (аренда) бермеге де, хайырын харжламагъа да бола. Амма къайюм шо бинаны яда оьзге байлыкъны уьзюрю себеп болмай туруп, сатмагъа ва хайырын харжламагъа ихтиярлы тюгюл. Эгер де яшгъа не йимик бир мурат учун, масала, китап алмакъ учун яда билим алывгъа акъча берген буса, шо маяны башгъа зат учун харжламагъа ярамай. Баянлкъ: Къайюм яшны малын гелим гелтиреген ишлерден пайда чыгъармагъа къарамакъ борчлу.

Шо гелим яшны тарыкъгерегине, малны аяп сакълавгъа, яшны малындан секет чыгъарывгъа харжлана. Олай да, къайюм яшны малы учуз болмас маяларда сакъламакъ учун гьайын этмеге герек. Эгер де яшгъа бир гесек акъча савгъат этген буса, атасы шо маяны инфляция «ашап» къоймас учун тийишли кюйде къолламагъа тарыкъ, мисал учун, уьй яда топуракъ алып. Шо маяланы аяп сакъламакъ учун десе тюгюл, яшны малы булан оьзге ишлер этмек, масала, борчгъа бермек яда заманлыкъгъа башгъалагъа тапшурмакъ, гери урула. («Тухфат аль-Мугьтаж»).

– Малны къыт вакътисинде шону сатып алып, сонг багьадан сатмакъ учун сакъламагъа яраймы?

– Булайлыкъгъа ихтикар деп айтыла. Демек, кёп къолланагъан мал къыт заманда шону, сатып алып, сонг гьамангъы гьалдагъы багьадан артыкъ сатмакъ учун сакъламакъ гери урула. Кёп къолланагъан мал дегенде инг башлап аш ва ашгъа къошулагъан къошулчалар деп англамагъа герек. Ихтикар гери урула, неге десе иш этип малны къыт этип (дефицит болдуруп) ва сонг шону багьасын артдырып сатса, алывчулагъа зарал бола.

Ондан къайры, булай гьал биринчи тарыкълы оьзге маллагъа да яйыла. Масала, дарман, сапун, майлар ва опуракъ тюбюкъарадан сатып алынып, шолагъа дефицит этилсе, шолайлыкъ – гьарам ишлерден бола. Сатып алынагъанлыкъ (спрос) инг биринчи тарыкълы тюгюл маллагъа бирден артып йиберсе, масала, ныха (овёс), уьйдеги алатлар (мебель) ва шолай башгъалары дефицитге айланса, къытлыкъ болса ва сонг шоланы багьадан сатмакъ учун жыя буса, шо да ихтикар бола. Неге тюгюл, бу маллар къыт болуп, адамлагъа онгайсызлыкълар тувмакъ бар. Мисал учун, уьйлени исси этеген алатланы къыт этип ва къыш болгъанда шоланы багьадан сатмакъ учун, жыйып сакъламакъ – ихтикар болур. Ихтикар деп саналмас, эгер къыт заманда не йимик буса да бир малны сатып, хайыр учун башгъа шагьарда, юртда сатмакъ учун ала буса.

Мунда бир затны гьисапгъа алмагъа герек: сатылажакъ ерде бу мал багьалы саналмагъа тарыкъ ва алынгъан еринде шо мал къыт болмай ва багьасы артмай буса. Оьрде айтылгъан сёзлерден англашылагъан кюйде, берилген соравдагъы гьал ихтикар деген англавгъа къыйыша, гьатта дефицит олай да болгъан буса да, неге тюгюл къытлыкъ артмакъ ва мал базардан бютюнлей ёкъ болмакъ бар. Баянлыкъ: Ихтикар деген гьалгъа гелтирген яман негетли сатывчуну гьаракаты уллу гюнагь, шону булан бирче базарда къытлыкъ болмагъа огъар ёл къойгъан сатывчулар да айыплы санала.

Булай гьалгъа тарыгъан алывчу, малны артыкъ багьадан алагъаны саялы, бир нечик де айыплы саналмай. Эгер де сатывчу бир-бир ишлери булан базарда къытлыкъ яратып, тек шону сонг артыкъ багьадан сатмай буса, огъар да айып салынмай. («Тухфат аль-Мугьтаж»)

- Таравигь намазны нечик къыла?

-- Таравигь намаз – шо сюннет намаз, ону рамазан айны узагъында, яссы намаздан сонг къыла. Таравигь намаз рамазан айны биринчи гюнюнден къылынмагъа башлана. Таравигь намазны жамият булан межитде къылмакъ макътала, шолай этип болмагъанда, уьйде янгыз къылмагъа да ярай. Аслу гьалда таравигь намазда 8 ракаат, экишер ракаат этип 4 намаз къылына.

Тек 20 ракаатны – экишер ракаат этип 10 намаз къылса, лап яхшы. Бизин Пайхаммар ﷺ башлап экишер ракаатлы 10 намаз эте болгъан, ондан сонг жамиятгъа енгиллешдирмеге 8 ракаат булан тамамланып къалгъан. Таравигь намаз битгенде, жамият булан 3 ракаатлы витру намазны да къылма тюше (башлап эки ракаатлыкъ намазны, сонг дагъы да бир ракаатны).

Таравигь намаз къылывну низамы Таравигьде эки ракаатлыкъ намазлардан дёртню яда онну эте. Оланы арасында охуйгъан дуалар тюпде бериле. Яссы намаз ва ратибат (сюннет намаз) къылгъан сонг биринчи дуа охула. Шо дуаны биринчи ва уьчюнчю таравигь намазлардан сонг да охуй, биринчи эки ракаатлыкъ витру намаздан сонг да охуй. Экинчи ва дёртюнчю таравигь намазлардан сонг уьчер керен экинчи дуаны ва бирер керен биринчи дуаны охуй. Витру намаз битгенде, демек, экинчи (бир ракаатлы) витру намаздан сонг уьчюнчю дуаны охуй. Шо уьч де дуаны намаз этегенлер бирге къычырып охуй. Таравигьлени арасында охулагъан дуалар

1. «Ла гьавла ва ла къуввата илла биллагь. Аллагьумма салли ала Мугьаммадин ва ала али Мугьаммадин ва саллим. Аллагьума инна насъалукал жанната ва ннаузубика минаннар».

2. «Субгьана ллагьи вал-гьамду лиллагьи ва ла илагьа илла ллагьу ва ллагьу Акбар Субгьана ллагьи гьадада халкъигьи ва ризаа нафсигьи ва зината гьарщигьи ва мидада калиматигь».

3. Субгьанал-маликил-къуддус (эки керен). Субгьана ллагьил-маликил къуддус, субугьун къуддус раббул малаикати вар-ругь. Субгьана манн тагьаззаза билкъудрати валбакъаъ ва къагьагьарал ибада бил-мавти валь-фанаъ. Субгьана раббика ррабил гъизати амма йасифун ва саламун алал мурсалина ва вал-гьамду лилагьи ррабил аламин».