Сорав – жавап
Сорав – жавап
– Сюннет оразаны себепсиз бёлмеге ярймы?
– Сюннет оразаны себепсиз бёлмеге яратыла, неге десе шо гьакъда Умму Хани етишдирген гьадисде булай айтыла: «Сюннет оразаны тутагъан гиши оьз-оьзюне ес: сюйсе, ахырына ерли оразасын тута, сюймесе – бёлмеге бола». Амма, шо ихтияр баргъа да къарамайлы, сюннет оразаны бёлмесе яхшы.
Сюннет оразаны бёлмекликде этмесе яхшы иш ёкъ, эгер шо уьзюрю себепге гёре болгъан буса: масала, къонакълай баргъан ерде тепсиге чакъыргъанда, уьй есини хатирин къалдырмагъа сюймей буса. Шолай гезиклерде гьатта сюннет оразаны бёлмек къолай бола деп айтыла. Амма бёлюнген сюннет оразаны тёлеп тутмагъа герекмей, тек тёлеп тутса яхшы.
Сюннет оразасын уьзюрю себепге гёре бёлген гиши, ораза тутгъан чакъы замангъа зувап къазанагъаны белгили.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Сафардагъы адам намазларын къысгъартмагъа ва бир-бирине тийдирип къылмагъа боламы, эгер гьалал ёлунда гюнагь иш этген буса?
– Ёлгъа чыкъгъан гишиге, сафары гьарам булан байлавлу буса, намазларын къысгъартмагъа ва бир-бирине тийдирип къылмагъа къадагъа этиле, ол товбагъа тюшмей туруп. Шолайлыкъ болмакъ учун, товба этилген ерден барагъан ерине чакъы мезгил, намазланы къысгъартмагъа ва бир-бирине тийдирмеге ярайгъан чакъы узун болма тарыкъ.
Эгер ёлавчуну сафары башындан тутуп гьалал болуп, сонг ёлда ол шону гьарам этген буса (сафарны гюнагь булан байлап негетин алышдыргъан буса), намазланы ёлда къысгъартмагъа ва бир-бирине тийдирип къылмагъа гери урула.
Шолайлыкъ булан, ёл гьалал болуп ва ёлавчу башындан тутгъан таза негетин алышдырмагъан, тек ёлда гюнагь йиберген буса, ёлдагъы намазланы къысгъартып ва бир-бирине тийдирип къылмагъа яратыла, неге десе сафар оьзю гьалал кюйде къалгъан.
Ёлда яратылагъан оьзге енгилликлеге байлавлу янашывну гьукмусу да намазланы къысгъартып ва бир-бирине тийдиреген кюйде бола.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Жаназа намаз къылмагъа деп негет этегенде оьлген гишини атын эсгермеге тарыкъмы?
– Жаназа намаз къылмагъа деп тургъанда, негет этегенде оьлюню атын эсгермек борч тюгюл: имам кимни уьстюнде жаназа намаз къыла, деп шу оьлюге негет тутмакъ таман. Оьлюню сюеги жаназа намаз къылагъанланы алдында буса, булай гьал сакълана.
Эгер жаназа намаз къылагъанда оьлюню сюеги ёкъ буса, шолай гезикде тутулагъан негетни гьакъында алимлени арасында хилаплыкъ бар. Авур якъгъа тартагъан пикругъа гёре, оьрде эсгерилген кюйде, бу гезик де негетде оьлюню атын эсгермесе де ярай.
Жаназа намаз къылагъан гиши, негетинде оьлюню атын эсгерип, тек шо адамны аты башгъа болгъаны билинсе (масала, негетде Умар деп эсгерилип, гьакъыкъатда шону аты Осман буса), шолай къылынгъан намаз къабул болмай. Бу шарт гьисапгъа алына, эгер намаз къылагъан гиши негетинде «шу адамгъа» яда «имамны артына тюшюп» деп белгилемеген буса. Шолайлыкъ булан, негетинде оьлюню аты дурус эсгерилмесе де, тек, муна шу пелен, «имам эсгерген оьлюге» деп имамны артына тюшген кюйде, къылынгъан намаз къабул этиле деп санала.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Къайюм (опекун) сокъур яда тилсиз буса, къызны эрге бермеге боламы яда шо ихтияр башгъа къардашгъа чыгъамы?
– Эгер ата, уллата яда къызны эрге береген башгъа кайюм сокъур буса, авур тартагъан гьукмугъа гёре, къайюмлукъ ихтияр шолай адамдан таймай ва башгъа къардашгъа чыкъмай, неге десе сокъурлукъ къызны эрге бермекге четим этеген себепге саналмай. Арада бу масъала тувгъан ва къайюм сокъур буса, гелешмишни гьакъындагъы маълуматны адамлардан суратлап билмеге бола.
Шу кюйдеги гьукму тилсиз къайюмгъа балавлу да дюр, ол оьзюню пикрусун язып яда нишан этип билдирмеге бола.
(«Мугни аль-Мугьтаж»)
– Къан къошулгъан тюкюрюкню ютса, намаз къылыв ва ораза тутув бузуламы?
– Ораза тутагъан гишини тишнеклери къанай буса, ол шону тюкюрюп тайдырса бола ва шондан сонг авзун чаймаса да ярай. Къанны къалгъанлары, гьатта ютулуп къалса да, оразаны бузмай.
Эгер ораза тутагъан гиши, намаз къылагъанда тишнеклери къанагъанны ва тюкюрюгю булан булгъанып, ичине гетгенни англаса, ону намазы ва оразасы бузулмай. Бу гьукму тишнеклери къанайгъан аврувдан авруйгъанлагъа тие.
Амма тишнеклери аз вакътиге къанайгъан адамлар (тишнеклери даим къанамай буса) яда къан башгъа себепден чыкъгъан буса, масала, тишин чыгъартгъан, тиш тазалагъан ва шолай себепден, къаны булан булгъангъан тюкюрюгюн ютса, оланы намазы да, оразасы да бузула.
Намаз къылыв ва ораза тутув бузулмас учун, намаз къылагъанда ягъагъа багъып яда бир затны ичине тюкюрмек учун онгайлы шарт болдурмагъа яхшы болур.
(«Нихая аль-Мугьтаж»)
– Амалсыз яшайгъан, гьажатлы оьз авлетлерине секет бермеге яраймы?
– Оьзю сакъламагъа герекли авлетлерине атасы секет бермеге болмай, гери урулгъан. Дин гёрсетеген кюйде, атасы гьакъылбалыкъ болмагъан авлетлерин сакъламагъа герек (оланы оьз малы ёкъ заманда). Гьакъылбалыкъ чагъына етишген авлетлерин де сакъламагъа борчлу, эгер оланы оьз малы ёкъ ва ишлемеге бажармай буса. Шолай болгъан сонг, оьз авлетлерине амалсыз (мисгин) яда пакъыр (гьажатлы) деп секет бермеге гери урула, неге десе шолай яшланы тарыкъ-гереги олай да атаны къайгъысы, ону борчу.
Амма, токъташгъан гьукмугъа гёре, уланы гьакъылбалыкъ чагъына етишген ва ишлемеге болагъан гьалда (сакъат тюгюл) буса, атасы ону сакъламагъа борчлу тюгюл. Шолайлыкъ булан, амалсыз гьалдагъы авлетине, мисгин яда пакъыр деп, атасы секетин бермеге бола, неге десе сакъламагъа гереклик якъдан шолай улан айры инсан йимик къабул этиле.
Гьакъылбалыкъ чагъындагъы ва ишлеп болагъан авлетни сакълавгъа байлавлу алимлени арасында хилаплыкъ бар саялы, яшгъа секетни мисгин яда пакъыр деп тюгюл, секет берилмеге герекли башгъа гюпдеги адамгъа йимик берсе яхшы (эгер авлет, гьалына гёре, башгъа гюпдеги адамгъа къыйыша буса). Гьажатлыкъгъа тарыгъан уланны (ол эсли ва ишлеп бола буса да) сакълав деген борч атадан таймай, деп гьисап этеген алимлени пикрусуна гёре, огъар секетни мисгин яда пакъыр деп бермеге гери урула.
Эгер авлетлер секетге тийишли башгъа гюплеге гире буса, масала, олар ёлавчулар яда борчну тюбюнде буса, шолай гезиклерде атасы яшларына, ёлавчугъа яда борчну тюбюндеги адамгъа йимик, секетин бермеге бола.
(«Хашия аль-Бужайрами», «Ианат ат-Талибин», «Аль-мажму, шарх аль-Мухаззаб»)
