Сорав – жавап

Сорав – жавап

– Бир-нече оьлюге жаназа намазны нечик къыла: гьарисине айрычамы яда барысына да бир намаз булан?

– Оьлгенлер бир-нече бар буса, жаназа намазны гьар сюекге айрыча къылса яхшы. Амма барысына да бир намаз къылмакъ да яратыла ва мунда айыпланагъан иш ёкъ. Гьар сюекге айрыча жаназа намаз къыла туруп, шо иш узатылса ва къалгъан сюеклер бузулма яда ийис гелме бола деген къоркъунчлукъ бар буса, бары да оьлюлеге бир жаназа намаз къылмакъ яхшы деп санала.

(«Хашия аль-Жамал аля Мангьаж ат-Тулляб», «Мугни аль-Мугьтаж»)

– Гюн батгъан сонг къурбан яда гьакъакъ сойма ярамай ва шолай союлгъан мал къурбан саналмай дегени гертими?

– Гюн батгъан сонг къурбан яда гьакъакъ соймагъа яратыла ва шолай союлгъан мал къабул этиле. Амма къурбан соювну ахшам вакътиге ерли себепсиз артгъа чыгъармакъ яхшы тюгюл деп санала.

Бу гьукму янгыз къурбан яда гьакъакъ малгъа тиймей, башгъа муратлар учун союлагъан оьзге гьайванлагъа да тие.

(«Тухфат аль-Мугьтаж» «Хашия аш-Ширвани» булан)

– Малны санаву йылны ичинде кемиген, тек нисабны оьлчевюнден аз болмай туруп, мал еси секет тёлемекден эркин этилеми, эгер мал тас этгенлик болгъан буса?

– Эгер йылны ичинде малны санаву аз болуп, тек нисабны оьлчевюнден кемимеген буса, – масала, йылны башында адамны 300 къою болгъан, бираздан 200 къалгъан буса, – секет тёлемекни борчу ондай таймай, неге тюгюл секет тёлевге бары да шартлар сакълангъан. Нисабны шартлары – малны авлакъда сакъламакъ ва бир йыл оьтмек. Бу шартлар бар буса, мал еси гелим алгъаны-алмагъаны гьисапгъа алынмай: ол малындан секет чыгъарма герек.

(«Аль-ина фи халли альфази Аби Шужа»)

– Эгер инсан варисликге алгъан мал гьарам ёл булан къазанып къалгъан буса, ол шону алмагъа ва харжламагъа боламы?

– Пелен адам варисликге мал алгъан ва шо не ёл булан къазангъаны гьакъда билмей буса (гьалалмы-гьараммы белгисиз) ва шо гьакъда бир зат да англашылмайгъан заманда, алимлени ортакъ пикрусуна гёре, шо мал варис учун гьалал санала.

Эгер варислик булан гелген малны арасында гери урулагъан ёл булан гелген мал барны варис мекенли биле буса, – масала, мал къойгъан гиши уру, алдатыв, асламчылыкъ ва ш.б. ишлени юрютюп, къазана болгъан ва гьарам шо малны къайсы гесегинде экени белгисиз буса – варисликни алгъан адам гьарам малны орта гьисапдагъы бёлюгюн белгилеп, шондан къутулма тарыкъ.

Имам Аль-Гъазали булай айтгъан: «Эгер инсан гьарам малгъа еслик эте ва шо саялы товба да этип, шондан къутулма сюе буса, ол шулай этмеге тарыкъ.

Эгер шо малны еси бар, демек зулму этилип, урлап, асламчылыкъ ва ш.б. ёл булан гелген буса, ол шо малны есине къайтарма герек (имканлыкъ бар буса).

Мал еси оьлген буса, малны ону варислерине къайтармагъа тарыкъ. Амма шону да этме бажарылмай ва варислер табылажакъгъа умут къалмагъан буса, шо малны яхшы ишлеге харжламагъа тарыкъ. Мисал учун, ёл этмеге, сув тартмагъа, межит къурмагъа ва ш.б.».

(«Аль-Мажму шарх аль-Мухаззаб»)

– Зем-зем сув булан намаз жувунмаса яхшы дегени гертими?

– Зем-зем сув булан намаз жувунмакъда ушатылмайгъан иш (нежелательность) ёкъ, нажжасдан тазаланмакъ учун къолламакъны гьакъында айтылмай буса.

Зем-зем сув булан нажжасдан тазаланмакъны гьакъында алимлени арасында хилаплыкъ бар. Бир алимлер гьисап этеген кюйде, зем-зем сув булан нажжасдан тазаланмакъ гери урула (гьарам), башгъалар айтагъан кюйде – ушатылмайгъан иш (макрух). Амма шафии мазгьапда авур тартагъан пикругъа гёре, шо – этмесе яхшы ишлерден (хиляф аль-авля).

(«Тухфат аль-Мугьтаж» «Хашия аш-Ширвани» булан, «Бужайрами аля шарх аль-Мангьаж»)

– «Аль-Фатигьа» сураны охуйгъанда сёзню ортасын бёлюп токътама яраймы?

– «Аль-Фатигьа» сураны яда Къуръанны оьзге сурасын яда аятын охуйгъанда Сыйлы Къуръан охувну низамын сакълама тарыкъ: Къуръан охувчулар барысы да рази болагъан кюйдеги аваз узатыв, эки къат этив яда оьзге шартланы болдурув демек.

Къуръандагъы сёзню ортасында бёлмеге ярамай, демек сёзню ахырана ерли охума тарыкъ. Шолай болгъан сонг, гьарпланы (авазланы) арасында токътама ярамай. Масала, «настагъин» деген сёзде «син» ва «та» деген гьарпланы арасында токътамакъ гери урула.

(«Ианат ат-Талибин»)

– Интернет тюкендеги малгъа багьалав язма яраймы, масала, гьакъ учун пелен малгъа къыйматлав бермек?

– Пелен ерде гьакъыкъатгъа къыйышагъан багьалав бермек яратыла, мисал учун, интернет тюкендеги малгъа багъышлангъан къыйматлав юрютюлеген заманда оьз пикрунгу белгилемек. Амма сесленив ялгъан пикругъа асаслана буса, масала, малны ёкъ къыйматлыкълары бар этилип языла яда инсан малны гёзю булан да гёрмеген кюйде ону макътай буса, шолай этмек гери урула, неге десе ялгъан да дюр, алывчуну алдатагъан да бола. Шолай «иш» саялы алынгъан гьакъ да гьарам санала.

(«Аль-жамии ли ахкам иль-Къуръан», «Аззаважир ан иктираф аль-Кабаир»)

– Бай адамлагъа берилген садагъаны иши нечик болур ва Есибиз шолай садагъа саялы зувап язамы, толу шабагъатын береми?

– Бай адамлагъа садагъа бермеге яратыла ва садагъа береген гишиге зувап языла, тек амалсыз яшайгъанлагъа бермек алдынлы санала. Бай адамлар садагъаны алмаса яхшы. Садагъа алмакъ учун, бай адамгъа амалсыз яшайгъан болуп гёрюнмек буса, гери урула.

(«Аль-мажму шарх иль-Мухаззаб»)