Сорав – жавап

– Мен пелен малны есимен, тек гьалиги вакътиде шону къоллама бажарылмайгъан гьалдаман, оьзюме буса харж тарыкъ. Амалсыз яшайгъан мисгин гьисапда мен секет алмагъа боламанмы?

– Гьар иманы бар адам гьалиги вакътисинде оьзюн ва оьзюню табилигиндеги адамларын сакъламакъ учун герекли акъчасы ёкъ заманда ва кёмек этип, заманлыкъгъа борчгъа бережек адам да табылмаса, мисгин гьисапда секет алмагъа ихтиярлы. Шолай адамны секет алмагъа ихтияры таймай, гьатта малы бар болуп, тек йыракъда экенге шону къолламагъа бажарылмайгъан гьалда буса да. Огъар адамлар акъча борчлу болуп, тек къайтармагъа болжалы етишмеген буса да, ол секет алмагъа ярайгъан гюпге гире.

Шолай гьалдагъы адам секет алмагъа ихтиярлы, неге десе шу вакътисинде ол оьзюню малын сюйген кюйде харжламагъа имканлыгъы ёкъ. Шолай гьал сакълана, эгер малы ювукъ арада да болуп, шону сюйген кюйде харжламагъа бажарылмай турагъан заманда да.

Биринчи мисалдагъы шолай адам секет акъчадан алмагъа бола, оьзюню малы къолуна тюшюп, сюйген кюйде ону харжламагъа имканлыкъ тувгъанча. Экинчи гезикде буса, секетден пайдаланмагъа бола, оьзюне тийишли борч къайтарылгъанча.

(«Хашия аль-Бужайрами», «Аль-гъурар аль-Бахия», «Хашия аль-Жамал»)

– Денгиз булан гезейгенни сапары не ерден тутуп башлана?

– Эгер шагьар денгизни ягъасында ерлешген буса ва огъар гемелер токътайгъан ерге (порт) къуру (суша) булан етишмеге бола буса (демек геме тувра ягъагъа гелмеге бола буса), сапар геме ягъадан айрылгъан мюгьлетде башлана.

Эгер геме ягъагъа ювукъ гелмеге болмай буса, масала, денгиз сай саялы ва ягъагъа ерли къайыкъ булан бармагъа тюше буса, сапарны башланыву къайыкъ ягъадан денгизге багъып чыкъгъан мюгьлет санала.

Эгер геме токътайгъан ер (порт) яда геме оьзю шагьардан ариде буса ва шолагъа етишмек учун бир мезгил ёлну топуракъ булан оьтмеге тарыкъ буса, оьзге ёлавчугъа йимик, сапар шагьардан чыкъгъан ерден тутуп санала.

(«Тухфат аль-Мугьтаж», Хашия аш-Ширвани)

– Жума намаз къылагъанда имам эки хутбаны арасында олтурагъан вакътиде охумагъа яхшы не йимик буса да айры дуа боламы?

– Айтылагъан шо вакътиде имам учун яда жамият намазгъа къошулгъан адам учун не йимик буса да айры дуа Пайхаммарны ﷺ сюннетинде гёрсетилмеген. Имам экинчи хутбаны башлагъанча, шо мюгьлетде гьар ким оьзю сюйген дуаны охумагъа, алгъыш этмеге бола.

Амма алимлени китапларында айтылагъан кюйде, шо вакътиде имам Къуръандан нени буса да охуса яхшы деп санала. Шолай деп Ибн Гьиббанны «Сахихинде» берилген гьадис гёрсете. Сонггъу вакътидеги алимлер гьисап этегенге гёре, шо вакътиде «Аль-Ихляс» деген сураны охуса яхшы, неге десе шону хыйлы къыйматлыкълары бар.

Токъташгъан гьадислерде айтылагъан кюйде, жумагюнню ичинде Есибизге этилген дуа къабул болагъан бир сагьат бар. Шо саялы, бу вакътиде дуа охумагъа яхшы деп шо гьадис далил санала, неге тюгюл шо сагьат имам минбардагъы мюгьлетге ва намаз къылынып битгенчеги замангъа рас геле.

Айлана якъдагъылагъа пуршав этмес учун, эсгерилген шо вакътиде дуаны ичинден охуса яхшы. Амма бир-бирде, тарыкъ болгъанда (масала, дуа охуйгъан гиши къырыйындагъы адамны уьйретмек учун) бу дуаны эшитилеген кюйде охума да ярай.

(«Аль-Фатава аль-фикъхия аль-Къубра», «Тухфат аль-Мугьтаж», Хашия аш-Ширвани)

– Тиштайпаны гебини эргишиникинден эсе арив болмакълыкъда этмеге яхшы иш бармы?

– Тиштайпаны гебини эргишиникинден эсе арив болмакълыкъ этмеге яхшы иш деп саналмай. Эргиши болсун, къатынгиши болсун, ким учун болса да гебин таза, акъ ва къалын къумачдан болмакъ яхшы. Гебинни сан яны инсан сав заманында уьстюне гийип болардай болмагъа яхшы.

Пайхаммарны ﷺ токъташгъан гьадисинде шо гьакъда булай айтыла: «Арагъыздан ким де, къардашын гебинге чырмай буса, гебин яхшы болмакъны гьайын этсин» (ат-Тирмизи). «Яхшы» дегенде, таза ва багьа олтурмайгъан демек бола.

Али ибн Абу Талиб асгьаба Пайхаммарны ﷺ булай сёзлерин етишдире: «Гебин учун артыкъ харж чыгъармагъыз, неге тюгюл узакъ къалмай ол (оьлген адам) шондан олай да къуру къалажакъ» (Абу Давуд).

(«Тухфат аль-Ахфази», шарх Жами ат-Тирмизи)

– Юхуну вакътисинде чыкъгъан тюкюрюк яда оьзге сув зат нажжас деп саналагъаны гертими?

– Эгер адам тюкюрюк авзундан чыкъгъанны биле буса, шо таза деп санала. Тюкюрюк таза деп санала, эгер шо авзундан чыкъгъанмы, ашкъазанындан чыкъгъанмы деп шеклик бар буса. Амма шолай шекленеген заманда, тюкюрюк тийген ерни жувса яхшы санала.

Эгер инсан тюкюрюк яда сув зат ашкъазандан чыкъгъанны биле буса (шо шолай экенин ону алышынгъан тюсюнден ва ийисинден англама бола) – шо нажжас деп санала.

Амма адам юхлайгъан заманда ашкъазанындан сув чыгъа деген аврув булан авруй буса, шогъар шо гечиле (йымышакъ янашыв бола), шо сув нечакъы кёп чыгъа буса да, гьатта чыгъагъан сув ашкъазандан гелегенни биле туруп да, неге десе шолайлыкъдан сакъланмагъа къыйын бола.

Тюкюрюк яда сув ашкъазандан чыгъагъан гишиге енгиллик этиле, шолай аврув бар заманда, тек оьзгелеге енгиллик ёкъ ва шо – нажжас санала. Шолай болгъан сонг, пелен адам шолай тюкюрюкге себепсиз батса, ол шо батгъан ерни жувуп тазаламагъа герек.

(«Асна аль-Маталиб», «Нихая аль-Мугьтаж», Хашия аш-Шабрамаллиси, «Тухфат аль-Мугьтаж», Хашия аш-Ширвани)

– Сыйлы адамланы, алимлени яда оьзге абурлу гишилени суратын тамгъа илмеге яраймы?

– Эгер суратда адамны янгыз оьр яны гёрсетилген буса (тёшюнден тутуп оьр яны яда янгыз бети), демек инсан суратлангъан кююнде яшавлукъ этмеге болмайгъан даражада буса, шолай сурталаны сакъламагъа, тамгъа илмеге гери урулмай. Шо кюйде гёрсетилген адамны сураты терек яда оьсюмлюк йимик жансызгъа санала. Оланы сурат этивде буса, гери урув ёкъ.

Шолай болгъан сонг, суратда инсанны янгыз оьр яны гёрсетилген буса, сыйлы адамланы, алимлени яда оьзге абурлу гишилени суратын тамгъа илмеге яратыла.

(«Аль-барика аль-Махмуда шарх, ат-Тарика аль-Мухаммадия», «Мугни аль-Мугьтаж», «Тухфат аль-Мугьтаж», Хашия аш-Ширвани)