Сорав – жавап

Сорав – жавап

– Намаз айрыча къылагъан гиши, жамият намазны шабагъатын алмакъ учун, имамны артына тюшмеге, деп негет этмеге боламы (намазны вакътисинде)? Айрыча намаз къылып турагъан гиши, къырыйындагъылар жамият намаз къылма башлагъанын гьис этсе, не этмеге тарыкъ?

– Айрыча намаз къылып турагъан гиши, намазны барышында къырыйындагъылар жамият намаз къылагъанын гьис этсе, шолагъа къошулмагъа бола, тек шолай этмесе яхшы деп санала (нежелательно). Неге десе, намазын шо къайдада къылгъан гишиге жамият намазны шабагъаты тиймей.

Эгер айрыча намаз къылма гиришген гишиден сонг, къырыйындагъылар жамият намаз къылмагъа башласа, айрыча намаз къылып турагъан гиши борч намазыны негетин сюннет намазгъа, деп алышдырса ва шону эки ракаат булан битдирсе, яхшы болур (желательно). Шолай этген сонг, ол жамият намазгъа къошулмагъа бола. Башгъа кюй – айрыча намаз къылагъан гиши шоссагьат намазын бёлюп, жамиятгъа къошула. Заманы бар буса, биринчи кюй алдынлы санала.

(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аш-Ширвани»)

– Нажжасдан батгъан опуракъны гийип айланма яраймы?

– Нажжасдан батгъан опуракъны намаз къылагъанда, Каабаны айланагъанда (таваф этегенде) гиймеге – гери урула. Ибадат булан байлавлу шу эки ишден къайры оьзге заманда нажжасдан батгъан опуракъ гиймекге къадагъа этилмей. Загьматына гёре, бир-бир касбучуланы уьстю батмагъа бола. Масала, гьайван сакълайгъан гишини ва шолай тармакъда ишлейгенлени уьстю нас болмагъа, нажжас булан батмагъа бола.

Амма опуракъны бир маънасыз, иш этип нажжас булан батдырмагъа гери урула, тек билмей батгъан опуракъны гиймекге къадагъа ёкъ. Олай да, нажжас булан батгъан сув опуракъны гиймеге яратылмай, эгер нажжас къаркъарагъа яда оьзге опуракъгъа етишерге къоркъунчлукъ бар буса. Сув болгъан къаркъарагъа яда ич опуракъ сувлу буса да, нажжасдан батгъан къуру опуракъны гиймеге яратылмай, неге десе нажжас дымлыкъдан таба шолагъа етишмеге бола.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Сатывчу яда алывчу сатыв-алывну дыгъарында шулай шартлар салмагъа боламы: масала, мал алгъан адам шону башгъа гишиге сатмагъа сюйсе, башгъа адамгъа сатмай, янгыз алгъан адамгъа сатмакъ; яда алывчу къумач сатып алажакъ, эгер сатывчу шондан опуракъ тигежек буса?

– Сатыв-алыв дыгъар дурус саналмакъ учун, алывчуну яда сатывчуну янындан, ону-муну сатып алагъанда, бир борч да салынмагъа герекмейгенлик бола. Демек, сатыв-алыв этилегенде бир якъ да сатыв-алывну низамын бузагъан шартлар салмагъа герекмей.

Сатывчу: «Мен сагъа шу машинимни сатаман, эгер сен магъа оьзюнгню машингни сатсанг», яда «Гележекде шуну сатмагъа сюйсенг, магъа сатажакъ болсанг», яда «Мен сагъа машинимни сатаман, эгер гележекде сен шону сатмажакъ, савгъат этмежек, ижарагъа бермежек бусанг», яда алывчу: «Мен сенден мол тюшюмюнгню сатып аларман, эгер сен шону магъа жыйып берсенг», яда «Мен сенден шу къумачны сатып аламан, эгер сен шондан сонг опуракъ тиксенг», – деген сёзлер, шартлар сатыв-алывдагъы дыгъаргъа къыйышмай, шону бузагъан бола.

(«Аль-Мажму шарх аль-Мухаззаб», «Мугни аль-Мугьтаж»)

– Сатывдагъы малдан къайсы гезиклерде секет чыгъармагъа тарыкъ?

– Сатывдагъы малдан шу гезиклерде секет чыгарыла:

– эгер сатылагъан мал, оьзюнден закят уль-айн чыгъарылагъан малны ичине гирмейген мал буса (гьайван, емишлер ва ашлыкълар, алтын ва гюмюш, маъдан чыгъарылагъан къую (рудник) ва хазна (клад));

– биринчи сатыв-алыв дыгъар байлангъан мюгьлетден тутуп сатывгъа негет болмакъ;

– мал сатыв-алывдан яда алыш-беришден гелген болмагъа тарыкъ, варисликге къалмагъан ва савгъат этилмеген;

– йылны ичинде мал еси малын сатып, акъча алгъан ва хайырны оьлчевю нисабны (секет чыгъармагъа тарыкълы оьлчев) даражасына етишмеген буса, акъча къолгъа тюшген мюгьлетден башлап сатыв йыл бёлюне, эгер башгъа акъча ёкъ буса ва мал сатылгъан хайыр булан къошгъанда, шоланы умуми гьисабы нисабны даражасына етишмей буса;

– сатыв йылны ичинде сатывну токътатып, бары да малны оьзюне къоймагъа негет ёкъ буса. Эгер йылны ичинде бары да малгъа яда ону бир гесегине шолай негет этилсе, шо малгъа яда малны гесек янына байлавлу сатыв йыл бёлюне;

– сатыв йылны ахырына сатыв малны оьлчевю нисабны даражасына етишген заманда;

– сатып биринчи мал алынгъан мюгьлетден башлап ай рузнама булан бир йыл гетген заманда (354–355 гюн), эгер шо мал нисабны оьлчевюнден кем акъчагъа алынгъан буса. Амма мал нисабны оьлчевюнде яда шондан артыкъ акъчагъа алынгъан заманда, сатыв йыл шо акъча есини къолуна тюшген мюгьлетден санала.

(«Мангьаж аль-Кавим» – Хашия ат-Тармаси, «Тухфат аль-Мугьтаж» – Хашия аш-Ширвани)

– Уьюнден чыкъмай къазанагъан къатынгъа шолай этмеге къоймай, эри бару салмагъа ихтиярлымы?

– Уьюню ичинде къатын не иш этмеге де бола, эри шону гери урмагъа болмай, эгер шо къадагъа этилмеген ишлерден буса. Къатын къазанамы-къазанмаймы – башгъа тюгюл, тек шу гезиклерден къайры:

1) эри булан ювукълукъ этмеге иши пуршавлукъ эте буса, масала, ишинде арып, эрине агьамият бермеге гючю къалмай буса яда уьюнде башгъа адамлар булан ишлеп, шолар бар ерде эри оьз янына ону чакъырмагъа онгайсыз гёре буса;

2) къатын, масала, уьюнден таба сатыв-алыв юрютюп, ожакъгъа ят адамлар гире буса.

Амма этеген ишинде къатын шу затлардан сакъланмагъа болса, къатынны къазанма айланагъанын эри токътатмагъа ихтиярлы тюгюл.

Къатынны гиччи яшлары бар туруп, оланы гьайын этмеге тарыкъ заманда иши шогъар четим эте буса, ол башгъа адамгъа яшланы гьайын этдирмеге ихтиярлы.

(«Хашия аль-Жамал», «Ианат ат-Талибин», «Мугни аль-Мугьтаж»)

– Айрылывну имам оьтгерген буса (шолайлыкъгъа фасх деп айтыла), айрылыв нече керен берилгенликге таъсир этеми ва айрылгъан сонг олжаны къайтармакъ учун не этмеге герек? Айрылгъан сонг, янгыдан къошулмакъ учун, къатын иддадан (айрылывдан сонг гетмеге герекли заман) чыкъмагъа герекми?

– Айрылывну имам оьтгергенлик, эри къатынына айрылывну нече керен бергени булан, байлавлу тюгюл. Эгер эр-къатын, имамдан таба айрылгъан буса, айрылывлар айрылгъанча нечакъы буса, шончакъы къала.

Эгер имамдан таба айрылгъан эр-къатын янгыдан къошулмагъа сюе буса, олар янгыдан гебин къыймагъа тарыкъ болажакъ, гьатта тиштайпаны идда заманы битмеген буса да. Айрылывланы санаву буса, бар кююнде къала.

(«Асна аль-Маталиб», «Аль-мажму шарх аль-Мухаззаб»)